7.8.4 Hoe eerbiedig je als bezitter een beperkt recht?

Reeds meermalen is gesproken van het eerbiedigen van een beperkt recht door een bezitter. Maar op welke wijze kan een bezitter, zonder zijn bezit prijs te geven een beperkt recht eerbiedigen? In de literatuur wordt deze vraag niet expliciet besproken. In het kader van de omvang van hetgeen de bezitter door verjaring verkrijgt, stelt Van Schaick:

Spath stelt in haar dissertatie iets vergelijkbaars:

Bij de vaststelling van bezit gaat het om de uiterlijke feiten en niet om de interne wil van de bezitter. Al zullen deze in veel gevallen overeen komen. De omvang van hetgeen je verkrijgt door verjaring wordt bepaald door de naar uiterlijkheden af te leiden pretentie van het recht van de bezitter. Dit betekent dat de eerbiediging van een beperkt recht naar buiten kenbaar dient te zijn, maar dat de bezitter middels het toelaten van de uitoefening van dit beperkte recht, niet zijn bezit prijs dient te geven.

In de Parlementaire Geschiedenis wordt met algemene bewoordingen gesproken over de eerbiediging van beperkte rechten door de bezitter:

Hieruit is af te leiden dat een bezitter (theoretisch) ieder beperkt recht kan eerbiedigen. In de praktijk zal het echter lastig zijn een beperkt recht te eerbiedigen, zonder het bezit prijs te geven. In dit kader is het voorbeeld dat Van Schaick geeft met betrekking tot de eerbiediging van een erfdienstbaarheid wellicht het meest tot de verbeelding sprekend. In ieder geval zal het voor de eerbiediging van een beperkt recht door een bezitter naar buiten kenbaar moeten zijn dat de uitoefening van het beperkte recht niet indruist tegen de pretentie van recht van de bezitter.

De centrale vraag in dit hoofdstuk luidde:

Hiertoe is steeds uitgegaan van de volgende casus:

A heeft een grondstuk in volle eigendom en verkeert in de (onjuiste) veronderstelling dat een strook grond, die hij in bezit heeft, tot zijn eigendom behoort. Deze strook behoort juridisch echter in eigendom toe aan buurman B. Na voltooiing van de verjaring, verkrijgt A de eigendom van de strook grond. A heeft op zijn grondstuk een recht van hypotheek gevestigd.

De vraag is of het recht van hypotheek dat A vestigde voordat hij door verjaring verkreeg, zich mede uitstrekt over hetgeen hij door verjaring verkrijgt. Voor het antwoord op deze vraag is van belang of de verkrijging door verjaring terugwerkende kracht heeft. Met andere woorden of A de eigendom van de strook grond ex nunc verkrijgt, of dat de verkrijging ex tunc werkt. In de literatuur wordt over het algemeen aangenomen dat verkrijging door verjaring terugwerkende kracht heeft. Het belangrijkste argument voor het aannemen van terugwerkende kracht bij verkrijging door verjaring is mijns inziens gelegen in de wenselijkheid dat het hypotheekrecht dat A vestigde zich mede uit gaat strekken over hetgeen hij door verjaring verkreeg. Indien terugwerkende kracht aangenomen wordt ten aanzien van verkrijging door verjaring brengt dit met zich dat A beschikkingsbevoegd was ten aanzien van de vestiging van het hypotheekrecht op hetgeen hij later door verjaring verkreeg.

Het aannemen van terugwerkende kracht bij verkrijging door verjaring is echter mijns inziens niet in lijn met de Parlementaire Geschiedenis, noch is dit ‘inherent’ aan de ratio van verjaring. Het antwoord op de vraag of verjaring ex nunc of ex tunc werkt is naar mijn mening gelegen in de vraag wat er gebeurt met beperkte rechten die rusten op hetgeen door verjaring verkregen wordt. Uit de Toelichting Meijers blijkt expliciet dat beperkte rechten die door de bezitter geëerbiedigd zijn blijven voortbestaan ondanks de verkrijging door verjaring. Indien verkrijging door verjaring echter terugwerkende kracht zou hebben, zou de voormalig rechthebbende beschikkingsonbevoegd geweest zijn met betrekking tot de vestiging van het beperkte recht. De opvatting dat verkrijging door verjaring ex tunc werkt, is om die reden mijns inziens niet houdbaar.

Toch gaat het hypotheekrecht dat A vestigde op zijn grondstuk mede het door verjaring verkregene omvatten. Niet op grond van de terugwerkende kracht van verjaring, maar op grond van de regels met betrekking tot bekrachtiging. Voor bekrachtiging (art. 3:58 BW) is vereist dat voor het verrichten van een rechtshandeling aanvankelijk een wettelijk vereiste ontbrak. Indien echter alle onmiddellijk belanghebbenden die zich op dit gebrek hadden kunnen beroepen de rechtshandeling als geldig hebben aangemerkt, en het wettelijk vereiste alsnog vervuld wordt, wordt de rechtshandeling bekrachtigd. Dit betekent dat indien A door verjaring de eigendom van de strook grond verkrijgt, hij beschikkingsbevoegd wordt ten aanzien van de vestiging van het hypotheekrecht. Hiermee wordt het ontbrekende vereiste vervuld. Ervan uitgaande dat alle onmiddellijk belanghebbenden deze vestiging van het hypotheekrecht als geldig hebben aangemerkt, is hiermee de vestiging bekrachtigd.4

Bekrachtiging heeft (in tegenstelling tot de verkrijging door verjaring) wél terugwerkende kracht. Dit blijkt expliciet uit de Parlementaire Geschiedenis en is inherent aan de ratio van bekrachtiging. Hierdoor gaat het hypotheekrecht met terugwerkende kracht tevens het door verjaring verkregene omvatten. Nu het hypotheekrecht zich op grond van art. 3:227 lid 2 BW uitstrekt over al hetgeen de eigendom omvat, vindt hierdoor met terugwerkende kracht tevens natrekking van het onderliggende (blote) eigendomsrecht van A plaats. Natrekking van het onderliggende grondstuk geschiedt in dezen derhalve doordat de rechtstoestand ten aanzien van het beperkte recht dat erop rust door de bekrachtiging gelijk wordt.5

Dit geldt echter niet alleen voor een recht van hypotheek dat A vestigde op zijn grondstuk, maar eveneens voor andere beperkte rechten die hij vestigde op zijn grond. Hiervoor moet wel voldaan zijn aan de volgende vier vereisten:

Enkel indien aan deze vier vereisten voldaan wordt, vindt er door de aanwas van het beperkte recht dat A vestigde op zijn grondstuk, natrekking van het onderliggende eigendomsrecht plaats.