III.6.1.4.2 Privacy en cultuur

Door het privacyconcept te bekijken door een culturele bril kan worden beoordeeld of de intrinsieke waarde van privacy algemeen geldend is of slechts betekenis heeft voor bepaalde etnische, culturele en/of sociale groepen. Dit is voor het vervolg van dit hoofdstuk van belang omdat internationale mensenrechtelijke jurisprudentie wordt vergeleken met de betekenis van privacy binnen het Nederlandse recht. Als privacy een (sterk) cultureel geladen begrip is, is het mogelijk dat deze vergelijking mank gaat als geen rekening wordt gehouden met culturele diversiteit.

In het gezaghebbende cultuurpsychologische onderzoek van Hofstede (en anderen), dat sinds 1980 steeds verder is ontwikkeld, wordt een aantal dimensies onderscheiden waarop culturen kunnen worden beoordeeld.1 Voor de (eventuele) culturele afhankelijkheid van het privacyconcept wordt betoogd dat het belang dat aan privacy wordt gehecht afhankelijk is van de dimensie collectivisme versus individualisme.2

Angelsaksische, Noord- en Noordwest-Europese landen scoren hoog op de Individualisme-index (IVD) en landen in Zuid- en Midden-Amerika en Oosten Zuidoost-Azië scoren laag op de IVD (en hoog op collectivisme). In individualistische culturen wordt meer belang gehecht aan ‘ik’ dan aan de ‘wijgroep’ en derhalve lijkt het ten minste aannemelijk dat daarin ook meer aandacht wordt besteed aan privacy.4 Het ligt voor de hand om privacy te relateren aan (of misschien zelfs te vereenzelvigen met) individualisme als cultuurdimensie. Door het recht op respect voor privacy wordt een individu namelijk beschermd tegen bijvoorbeeld inmenging in zijn persoonlijke levenssfeer.

Blok begint zijn conclusie van de rechtsvergelijking op het gebied van het recht op privacy tussen de Verenigde Staten van Amerika en Nederland met de overweging dat (het cliché luidt dat) privacy cultureel bepaald is en dat hij daarom aanzienlijke verschillen tussen het inhoud van het recht op respect voor privacy in het Nederlandse en Amerikaanse recht verwachtte.5

Omdat de Amerikaanse (nr. 1 van de 76 landen) en Nederlandse samenleving (nr. 4 van de 76 landen) erg hoog scoren op individualisme6 is het echter goed te verklaren dat ‘juist de grote overeenkomsten tussen beide rechtsstelsels’7 opvallen. De Verenigde Staten van Amerika en Nederland komen op de culture dimensie (individualisme vs. collectivisme) die een mogelijk verschil over de inhoud en toepassing van het recht op respect voor privacy kan verklaren zeer sterk overeen.

Ook in het cultuurpsychologische onderzoek van Hofstede en collega’s wordt opgemerkt dat (de verwachting is dat) in bepaalde culturen meer belang aan privacy wordt gehecht. Wat opvalt aan de stelling van Hofstede c.s. – die inhoudt dat aan privacy meer belang wordt gehecht in individualistische samenlevingen – is dat in het cultuurpsychologische onderzoek het concept ‘privacy’ niet wordt gedefinieerd. De vraag rijst dus welk concept van privacy hier wordt bedoeld. Wordt er minder of geen belang gehecht aan geheimhouden van informatie? Of aan het leven in afzondering? Of aan de ontwikkeling van ‘het zelf’, de individuele persoonlijkheid? Zonder definitie of conceptualisering van privacy is de stelling dat in collectivistische samenlevingen geen belang wordt gehecht aan privacy nogal boud. Het is volgens mij te kort door de bocht om, zoals Hofstede doet, te concluderen dat aan privacy minder belang wordt gehecht in collectivistische samenlevingen enkel en alleen omdat zij meer belang hechten aan sterke en hechte (familie)banden. Ook is de assumptie van Blok – dat hij aanzienlijke verschillen tussen het inhoud van het recht op privacy in het Nederlandse en Amerikaanse recht verwachtte vanwege culturele verschillen tussen beide landen8 – te kort door de bocht omdat hij geen rekening heeft gehouden met culturele parameters (waarmee duidelijk zou zijn geworden dat de Verenigde Staten van Amerika en Nederland op bepaalde factoren sterk overeenkomen). Kort gezegd, Hofstede gebruikt geen nader gedefinieerd privacyconcept waardoor elke conclusie te stellig is en Blok ziet de culturele overeenkomsten tussen Nederland en de Verenigde Staten van Amerika over het hoofd waardoor het onmogelijk is de culturele afhankelijk van een begrip te verklaren. Om de culturele afhankelijkheid van privacy te bepalen, is een preciezere analyse van het privacyconcept noodzakelijk en een vergelijking van culturen op de IDV.

Mijns inziens wordt privacy slechts minimaal door culturele factoren bepaald en reikt de culturele afhankelijkheid niet verder dan een (marginaal9) verschil in de voorkeur voor een bepaalde ratio van privacy.10 Ook in collectivistische samenlevingen wordt namelijk belang gehecht aan privacy, maar de nadruk wordt anders gelegd dan in individualistische samenlevingen. In collectivistische samenlevingen wordt meer gewicht gegeven aan anonieme persoonlijke uitingen11 en het afschermen van persoonlijke informatie van buitenstaanders (de ‘zij-groep’) terwijl die informatie juist wel wordt gedeeld met de ‘wij-groep’.12 In vergelijking met Engelse studenten publiceren bijvoorbeeld Japanse studenten doorgaans niet onder hun echte naam op internet en wordt ook persoonlijke informatie waarmee de identiteit kan worden bepaald (zoals studie, werkplek, geboortedatum) zelden gepubliceerd.13 In het Westen is het gebruikelijk om onder eigen naam sociale media accounts te beheren. Verder worden in Japan twee vormen van communicatie onderscheiden, namelijk waarheid (honne) en ‘verkooppraat’ (tatemae).14 Met de ‘wij-groep’ (de groep waarmee men zich identificeert, die intuïtief als behorend tot ‘onze’ groep worden beschouwd) wordt de waarheid gedeeld, terwijl met de ‘zij-groep’ (onbekenden, buitenstaanders, de out-group) verkooppraat wordt gecommuniceerd. Dit betekent dat tenminste in het collectivistische Japan (nr. 35 van de 76 landen15) belang wordt gehecht aan privacy, namelijk dat bepaalde informatie alleen met de ‘wij-groep’ wordt gedeeld en dat op internet de werkelijke identiteit verborgen wordt gehouden.

Westin beargumenteert verder aan de hand van veel voorbeelden van primitieve culturen dat ook daar privacy een rol speelt.16 Hij analyseert verschillende onderdelen van privacy, waaronder sociale cohesie, intimiteit en exclusiviteit, die ook buiten het Westen, zoals in Oost-Bolivia, Bali en Java en bij de Toeareg stam in Noord-Afrika een rol spelen. Een laatste voorbeeld, ditmaal uit de klassieke literatuur: een scene uit Dostojevsky’s Misdaad en straf. Het gaat om een discussie tussen Lebeziatnikov en Luzhin17 waarin de eerste zijn progressieve ideeën over onder andere de behandeling van vrouwen uiteen zet. Lebeziatnikov bespreekt hierbij het vraagstuk of leden van de progressieve gemeenschap het recht hebben te allen tijde een kamer of woning van een ander lid binnen te lopen en concludeert dat dit het geval is. Luzhin wijst hem erop dat de binnentreding op een ongelegen moment kan plaatsvinden. Lebeziatnikov reageert met:

In de tweede helft van de 19e eeuw was persoonlijke privacy, waaronder in dit specifieke voorbeeld de bescherming tegen ongewenste binnentreding in een woning valt, blijkbaar een bekend concept in het collectivistische19 Rusland.20

Naast dat in collectivistische samenlevingen een duidelijker onderscheid wordt gemaakt met wie informatie wordt gedeeld, wordt ook ‘het zelf’ voornamelijk vanuit een ander, namelijk een interdependent, standpunt bekeken.21 Het zelf en de persoonlijkheid kunnen niet los worden gezien van de onderlinge afhankelijkheid tussen personen, de groep waartoe men behoort en maatschappelijke en culturele omgeving. Dit houdt in dat in collectivistische samenlevingen de persoonlijkheidsratio, althans op het gebied van het ontwikkelen en uiten van persoonlijke voorkeuren, een andere rol speelt. De mens in een individualistische22 samenleving richt zich meer op persoonlijke, onafhankelijke ontwikkeling en eigen prestaties. In collectivistische samenlevingen wordt de persoonlijkheid in grote mate afhankelijk van de personen in de directe omgeving ontwikkeld. Ontwikkeling van de persoonlijkheid is niet afwezig, het vindt plaats in connectie met anderen waarbij voornamelijk familiaire, gedeelde opvattingen en overtuigingen een essentiële rol spelen.23 Niettemin wordt belang gehecht aan privacy. Intieme, emotionele communicatie vindt alleen met de ‘wij-groep’ plaats, anonimiteit op het internet is gebruikelijk en private ruimtes worden afgeschermd. Privacy heeft dus ten minste een gemeenschappelijke, cultureel onafhankelijke kern. Zowel in collectivistische als individualistische samenleving wordt privacy gebruikt om delen van het leven exclusief en in beslotenheid te houden. Dit maakt mogelijk dat een persoon zichzelf (onafhankelijk of interdependent) ontwikkelt.

Dat in elke cultuur belang wordt gehecht aan (een vorm van) privacy blijkt ook uit de opname van een recht op privacy in artikelen 8 EVRM, 11 American Convention on Human Rights en 21 Arab Charter on Human Rights. En in de Asian Human Rights Charter komen de woorden ‘private’ en ‘private sphere’ verschillende malen voor en is ‘the right to a habitat or home, the right toeducation’ in artikel 3.2 opgenomen.24 In het voorstel van de African Charter on Human and People’s Rights (1979) is in artikel 24 het recht op respect voor privacy opgenomen,25 maar in de uiteindelijke tekst vervangen door ‘[a]ll peoples shall have the right to a general satisfactory environment favourable to their development’. In artikel 22 is het recht op ontwikkeling26 bepaald. Dus in verschillende continentale en regionale mensenrechtenverdragen staat het recht op respect voor privacy, komt het woord privaat voor of bevat een recht op ontwikkeling.