2.2.2.2 Materieel burgerschap: maatschappelijk en sociaal-cultureel

Het materieel burgerschap is te duiden als een psychosociale hoedanigheid, een status, verbonden met maatschappelijke, sociale en culturele normatieve noties. In deze hoedanigheid worden persoonlijke binding en burgerzin van leerlingen gecombineerd met de solidariteit voor of de aanhankelijkheid aan een etnische, religieuze of socioculturele gemeenschap.1 Een maatschappelijke, sociale en culturele betrokkenheid vraagt van burgers primair een toegesneden scholing in kennis, vaardigheden en houdingen. Zo is schoolburgerschap een facet van het (sociale en digitale) schoolleven dat tot uitdrukking komt in een klimaat van behulpzaamheid in de buurt- en wijkrelaties.2 Daarin staat het leren nemen van medeverantwoordelijkheid in en om de school centraal.3

Vermeulen onderscheidt burgerschap in: (a) formeel-juridisch burgerschap of staatsburgerschap, betrekking hebbend op de nationaliteit en de politieke rechten en plichten, en (b) psychosociaal burgerschap, als ‘commitment en vaardigheid, binding en verbondenheid’, dat ziet op de sociaal-emotionele plaats en rol van de burger in de samenleving.4 Hij ziet voor het onderwijs als opdracht ‘de leerlingen op de sociaalpsychologische context van burgerschap en staatsburgerschap […] betrokken [te laten] zijn’.5 Putnam begrijpt in vergelijkbare zin ‘linking social capital’ als ‘making [us]smarter, healthier, safer, richer and better able to govern a just and stable democracy’.6

Burgerschap ziet dus ook op maatschappelijke, sociale en culturele dimensies.7 Het is lang opgevat als louter politiek of formeel staatsburgerschap. Maar na de Tweede Wereldoorlog heeft burgerschap geleidelijk aan ook een psychosociale connotatie gekregen, in de vorm van maatschappelijk, sociaal en cultureel burgerschap. Deze dimensies zijn in de burgerschapsopdracht (2021) voorondersteld.8 Hierna worden de historische noties burger en burgerschap beschreven.