Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/2.2.2.1:2.2.2.1 Staatsburgerschap: nationaal, Europees en mondiaal

Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/2.2.2.1

2.2.2.1 Staatsburgerschap: nationaal, Europees en mondiaal

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Anders dan het maatschappelijk burgerschap is het politiek of staatburgerschap gerelateerd aan het uitoefenen van rechten en het nakomen van plichten van burgers in hun relatie met de centrale overheid.1 Dit rechten- en plichtenarsenaal heeft zijn voltooiing gevonden met de burgeremancipatie die haar beslag kreeg in 1917 met de invoering van het algemeen mannenkiesrecht en in 1919 met het algemeen vrouwenkiesrecht door de Wet-Marchant,2 gevolgd door de codificatie in de Grondwet van 1922.3

Verlichting: bourgeois en citoyen

De vraag rijst welke betekenis we kunnen geven aan burgerschap in een plurale samenleving en democratische rechtsstaat en welke verwachtingen we hieraan ontlenen. Zijn de noties ‘burger’ (bourgeois) en ‘staatsburger’ (citoyen)4 uit de tijd van de achttiende eeuwse Verlichting en de in par. 2.2.5 te bespreken Franse Revolutie (1789) nog relevant?5 Kunnen we in deze noties de basis terugvinden van de latere ‘doorontwikkeling’ tot maatschappelijk en politiek burgerschap in onze neoliberale samenleving, evenals de ontluikende sociale ontwikkeling van het burgerschap, d.w.z. het vermogen van de burger tot betrokken deelname aan de sociaalculturele en politieke omgeving?6

Descartes: cogito ergo sum

De Verlichting (Aufklärung), de Eeuw van de rede, samenvallend met de achttiende eeuw, vormt een reactie op het dogmatisch autoriteitsgeloof en richt haar kritiek op het (achterlijk) geloof en de onredelijkheid. De oervader van de Verlichting, Descartes, stelt de rede en het intellectualisme voorop (Cogito ergo sum, ‘ik denk, dus ik ben’). Het gaat in de Verlichting om het zoeken naar kennis en samenlevingsvormen, met rechtvaardigheid, democratie en mensenrechten als idealen. Het Verlichtingsadagium ‘Sapere aude’ staat voor ‘durf je van je eigen verstand te bedienen’.7 De burger als citoyen én bourgeois ontwaakt en ontwikkelt zich tot zelfstandig participant in de staatkundige samenleving.8 In de Bataafse Republiek (1795-1806) zien we eenzelfde ontwikkeling van de ontbolstering van de vaderlandslievende burgerij.9

Staatsburgerschap: Nederlander en Unieburger

Het Nederlands staatsburgerschap is verankerd in de Grondwet en uitgewerkt in de Rijkswet op het Nederlanderschap.10 In het EU-Handvest 2009 is het grensoverschrijdende Unieburgerschap gecodificeerd.11 Het staatsburgerschap en het Unieburgerschap vormen het formele burgerschap. Het zijn vormen van de hoedanigheid van (staats)burger als drager van rechten en plichten in overheidsverband.12 Deze hoedanigheid staat voor juridische aanspraken die alle (supra)nationale leden van een maatschappij onderhouden en verbinden.13 Deze juridische aanspraken gelden op nationaal, Europees,14 en mondiaal niveau.15 Zo is het Unieburgerschap verankerd in het Verdrag van Maastricht (1992).16 In het gevoels- en streefleven van EU-burgers vormt dit burgerschap ook een materiële dimensie, waar de Europeaan het streven naar een verenigd Europa voorstaat, afwijst of clausuleert.17

In het vormgeven van materieel burgerschap staan de relaties tussen burgers, bedrijven en instellingen voorop, terwijl staatsburgerschap verbonden is met formele overheidsrelaties, politiek-staatkundige verbanden en verhoudingen.18

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.