8.13.1 Fusieperikelen van de V.O.S. en de Voha 1965-1970

Ondertussen zitten de besturen van de V.O.S. en Voha niet stil. In de V.O.S. zijn de leraren staatswetenschappen en recht verenigd en in de Voha, vanaf 1965 vereniging van leraren in de economische vakken aan vhmo-scholen geheten, de leraren handelswetenschappen. In het schooljaar 1968/69 werken de V.O.S. en Voha aan een fusie, mede verwelkomd door het ministerie van OKW. Het is een fusie die bij de V.O.S. door een groep verontruste leden badinerend als een fusie tot de vereniging van economen en ‘veredelde boekhouders’ is afgedaan. De concept-Vemostatuten en het huishoudelijk reglement zijn in de verenigingsbladen opgenomen als draaiboek.1 De motieven voor de fusie zijn gelegen in de invoering van de Wvo met de gewijzigde curriculumposities van staatsinrichting, recht en de economische vakken. Een gezamenlijke strategie klemt des te meer nu door het ministerie herhaaldelijk is gevraagd naar de motieven voor het gescheiden optreden. Dat is niet in het voordeel van de vakken uit te leggen, zeker niet nu er zaken spelen van positionering, vaknaamgeving en lessentabellen.

Hoe dan ook, één ding is zeker: de positie van recht als vak gaat wijzigen ten opzichte van de vhmo-tijd. Om uit de impasse te geraken, stellen de V.O.S. en Voha voor te streven naar de invoering van een keuzevak recht. Overigens is het streven van de verenigingen gericht op de invoering van burgerschapskunde met onderbrenging van enige met staatsinrichting en recht af te stemmen onderwerpen, en de invoering van sociologie. Over veel blijkt men het eens, maar niet over de positie van bedrijfseconomie. Vooral de positie van het vak boekhouden daarin, als vak van gedegen hbs-reputatie, speelt een cruciale rol.

De verklaarde tegenstanders Van Rees, De Ru en Van der Vennen zien ‘weinig gemeenschappelijks met de Voha’ en vinden ‘dat de algemene economie tot de V.O.S. behoort en de verhoudingen hersteld moeten worden’, waarbij ‘de uren recht eerder aan een jurist dan een bezitter van MO-Boekhouden toekomen’.2 De V.O.S. dient de vereniging te blijven van juristen, economen, bezitters van MO-Staatsinrichting en maatschappijleerleraren. De tegenstanders zien eerder ruimte voor samenwerking in gemengde werkgroepen, waarbij de lijn met de Voha open blijft. Als voorbeeld geldt beider advies in 1963 over een vak economische wetenschappen III-Recht (atheneum-a). Het drietal vraagt het voornemen te herzien, ‘nu er geen mogelijkheden zijn voor discussie’.3

Na de bezwaren tegen de fusie komen er ook argumenten vóór van een groep van 41 leden die in Kiezen uit alternatieve mogelijkheden drie argumenten aandraagt.4 Op de eerste plaats zien ze in het ontstaan van één vereniging een sterkere positie voor de invoering van een apart keuzevak recht. Op de tweede plaats spreekt de wetgever van economische wetenschappen en recht, wat de inspectie en de Raad van Leraren toejuichen.5 De voorstanders komen in de praktijk vele vragen tegen over de eigen aard van de staats- en handelswetenschappen. Er is maar al te vaak gezegd dat er ‘zoiets als staatsinrichting, recht en staathuishoudkunde en de statistiek’ bestaat zonder het precieze ervan te weten. Op de derde plaats geeft een bundeling van krachten meer duidelijkheid over de schemergebieden van staatsinrichting. Tot slot voorzien zij problemen van persoonlijke aard over de bezetting van functies als beslist ondergeschikt aan het belang van de Vemo.

Tegelijkertijd krijgt het bestuur van de oud-DB-leden rector De Ru (voorzitter), Schoonenberg (penningmeester) en vakdidacticus W.G. Jansen (secretaris) een snedige reactie op de overrompeling van de leden met het fusievoorstel en het ontbreken van het spoedeisende karakter: ‘Zij kon de indruk wekken van manipulatie’.6 De oud-gedienden geven het bestuur in overweging de plannen op te schorten, ten einde ‘de noodzakelijke ruimte te scheppen voor bezinning op de fusie en het herstellen van het vertrouwen, waardoor de V.O.S. steeds was gekenmerkt’. Jansen gaat in De motivering van het fusievoorstel in op factoren die het voortbestaan van de V.O.S. bevorderen: ‘Samenwerking met de VGN en de ontwikkeling van maatschappijleer vragen om V.O.S.-initiatieven, evenals het instellen van de coördinatiecommissie Didactiek economie (1965) en de P.A.O.-economieonderwijs'.7 Het positioneren van het vak recht in de Wvo urgeert een permanente actie’.8

Door de gekozen opstellingen is de positie van het V.O.S.-bestuur onhoudbaar geworden. De benoeming van een voorlopig bestuur met mw. N. van Rees als voorzitter kan niet langer uitblijven. Een buitengewone ALV is uitgeschreven op 8 november 1969 voor de bestuursverkiezingen, de installatie van een verzoeningscommissie en de bespreking van de (rechts)positie van de jurist-leraren en leraren MO-Staatsinrichting. Als kandidaat-voorzitter is Van der Vennen, één der fusietegenstanders, op het schild gehesen.9 De agendering van de (rechts)positie van de collegas staatsinrichting spreekt boekdelen. De V.O.S. blijft opkomen voor de juristen en gedraagt zich geenszins als een Bremer die zich het werk uit handen laat nemen. Ze blijft volledig haar eigen boontjes doppen. Dat blijkt uit de oproep van Van der Vennen op korte termijn gegevens te verschaffen over de ‘gans onmogelijke posities’, waarin de jurist-leraren door de inwerkingtreding van de (O)Wvo en de voorschriften verkeren.10 De uren voor de juristen zijn ‘dramatisch’ afgenomen. Staatsinrichting is niet langer een apart vak11, recht is niet vastgelegd en juristen blijken mirabile dictu bevoegd voor economie-havo, maar niet voor economische wetenschappen-vwo.12 De stevige oppositie vertoont gelijkenis met die van de VSW in 1970 tegen het algemeen bevoegd verklaren van historici voor het vak geschiedenis en staatsinrichting.13 Het voorstel in 2005 van de regering om Europese letterkunde in te voeren, door Neerlandici of romanisten te geven, is ingetrokken.14 Letterkunde zou ‘onverantwoord’ aan kwaliteit inboeten.

Dat de fusie geen onverdeelde steun geniet, blijkt uit voortdurende signalen na de eerdere bezwaren van Van Rees, De Ru en Van der Vennen. Deze komen van Cohen, W.G. Jansen, Schöndorff en Van der Vennen die zich over de voorstellen voor de exameneisen van economische wetenschappen en recht I en economie (havo) tot het bestuur wenden met een andere visie dan de besturen van de V.O.S. en Voha. Het besturenvoorstel gaat in tegen de voorstellen van de door de staatssecretaris ingestelde commissie-Buijs.15 Cohen c.s. pleiten voor het onverkort handhaven van dit voorstel en het intrekken van het besturenvoorstel. Het V.O.S.-kwartet acht het voorstel over de programmering van economie en economische wetenschappen I evenwichtig gedetailleerd, en de instelling van een begeleidingscommissie een goede keus.16 Het V.O.S.-bestuur schort haar reactie aan het ministerie vooralsnog op.

De volgende aanwijzing komt in Schöndorffs Schets van een alternatieve V.O.S.struktuur met het voorstel de VOS te continueren met vier werkgroepen voor (a) economie, (b) recht, (c) staatsinrichting en (d) maatschappijleer. Bij de werkgroep staatsinrichting kunnen VGN-leden aansluiten. Van de werkgroep maatschappijleer kunnen leden van de V.O.S., VGN, KNAG, en de Sociologische vereniging deel uitmaken. Schöndorff benadrukt dat ‘juist bij maatschappijleer en staatsinrichting de V.O.S. een voor de buitenwereld duidelijke identiteit moet behouden, wat in een fusie met de Voha onmogelijk is. Met het vak recht heeft de V.O.S. evenveel gemeen met de Voha als voor het vak staatsinrichting met de VGN. Het handhaven van eigen identiteit en het open karakter van de werkgroepen voorkomt dat ‘de V.O.S. in de wurggreep, - recht zou bij een fusie ten dode zijn opgeschreven - van de Voha komt’. Hiervoor ziet Schöndorff alleen verbinding met recht. Het stemrecht komt toe aan bevoegde werkgroepleden. Hij sluit af ‘met deze struktuur, […], is een waarborg geschapen voor een bloeiende V.O.S. die zich onbelemmerd kan ontplooien in tal van vakken’.17

Vervolgens komt uit Cohens koker De fusie V.O.S.-VoHa, een huwelijk zonder perspectief, waarin hij zo zijn bedenkingen koestert. Het eerste bezwaar geldt het ontbreken van een nota: ‘De voorstellers hebben de gemene belangen niet aangegeven. De belangentegenstelling van de juristen-V.O.S.-leden en de Voha-leden zal in de fusie onvoldoende tot haar recht komen. De V.O.S. dient deze belangen veilig te stellen. De procedure biedt hiertoe onvoldoende waarborgen. De noodzaak van de voorstellen en het keuzevak recht komt in de overhaaste fusievoorstellen niet naar voren’.18 Verder ziet Cohen een fusie van de V.O.S. en Voha als onjuist, omdat ‘de Voha door de naamsverandering (in 1965.W) haar belangen concurrerend aan die van de V.O.S. heeft gemaakt. Dat is een teken van terreinverlies’. Cohen vindt de vrees ongegrond voor de continuering van de V.O.S.: er is een goede toekomst, omdat ‘een verplicht vak economie I en schaalvergroting een groei van uren garanderen […]. De fusie is een gedwongen huwelijk zonder perspectief met een vereniging in nood’.19

De laatste aanwijzing komt van Van Rees, De Ru en Van der Vennen in Fusie V.O.S./VoHa met kanttekeningen bij het voorstel-Schöndorff. Ze opteren voor werkgroepen: (a) economie met V.O.S.-leden, (b) staatsinrichting met V.O.S.leden en VGN (historici en leraren MO-Geschiedenis met staatsinrichting20), (c) recht met V.O.S.-juristen en Voha-leden21 en (d) maatschappijleer met V.O.S.- en KNAG-leden, sociologen en geschiedenisleraren.22

Ondanks het hijsen van de stormbal tegen de fusie met de Voha is de Vemo in 1970 een feit.23 De tegenstanders lossen de trossen24 en zetten koers naar de oprichting van de Vereniging ter bevordering van modern onderwijs in Sociale Wetenschappen (VSW) die (bedrijfs)economie, recht, staatsinrichting, handelswetenschappen en maatschappijleer regardeert.25 De VSW en Vemo zijn de rechtsopvolgende belangenbehartigers26, waarvoor de VSW de commissies staatsinrichting en recht, economie en maatschappijleer kent.27 In 1978 is de werkgroep handelskennis-mavo ingesteld.28 Er zijn brede coördinatiegroepen gevormd voor de integratie van staatsinrichting, recht en maatschappijleer, en de didactiek.29 De Vemo kent de secties staatsinrichting en maatschappijleer, en (bedrijfs)economie en recht30 en telt in 1971 718 leden (waaronder 81 oud-V.O.S.-leden).31 De VSW kent 550 (oud-)V.O.S-leden.32 Getalsmatig leeft de V.O.S in de VSW voort.

De VSW stelt dat staatsburgerlijke vorming ‘hard aan verbetering toe is en ondersteuning dient te krijgen van het parlement, waar politieke besluitvorming krachtig beïnvloed moet worden’. Dit streven zet de VSW tot actie aan.33 Met name Van der Vennen is er bepaald niet de persoon naar zich de kaas van het brood te laten eten. Op zijn initiatief verzoekt de VSW voor de voorbereiding van de acties minister Van Kemenade (PvdA) een Commissie modernisering leerplan maatschappelijke en staatsburgerlijke vorming te installeren met het verzoek de adviezen aan het parlement door te geleiden.34 De basis hiervoor is gelegd in 1970 in een overleg met staatssecretaris De Jong Ozn (CDA) over ‘de eliminerende maatregelen tegen juristen en bezitters van MO-Staatsinrichting’. De VSW staat pal achter de positieverbetering van staatsinrichting en recht en de rechtspositionele belangen van de jurist-leden.35 Dat ontlokt Degenkamp later de uitspraak dat ‘voor of tegen’ het onderwijs in recht op vwo/havo geleid heeft tot ‘schismatieke bewegingen’: ‘Door een afgescheiden club is een initiatiefwetsvoorstel vervaardigd (11111, nr. 2. W), dat door Kamerleden is ingediend36, maar onder geruststellende woorden van opeenvolgende bewindspersonen ‘bezweken’ de actievoerders en Kamerleden’.37 Inderdaad, ‘wie staat op het rolletje, die kost het zijn bolletje’.

De VSW faciliteert vanaf 1970 Didaktiek der Sociale Wetenschappen38, terwijl de Vemo VEMO-Mededelingen uitgeeft, gevolgd door het EMD: het Economisch/maatschappelijk/didactisch tijdschrift (Bijlage XV).39 In het eerste nummer van Didaktiek valt VSW-bestuurslid Sneep met de deur in huis door in een geharnast artikel de handelwijze van de wetgever met de belangen van staatsinrichting aan de kaak te stellen.40 Hij trekt fel van leer tegen het vastleggen van bevoegdheden in de circulaire van 31 januari 1970, wat voor staatsinrichting nadelig uitpakt. De suggestie om maatschappijleer te reserveren voor de leraren staatsinrichting ziet Sneep als ‘een doekje voor het bloeden’.