5.3.2.2.2 Algemene aspecten van toepassing van het criterium

In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat leidde tot de invoering van het criterium, merkte de Minister van Justitie op dat de aard van de zaak een van de aspecten is die in aanmerking moeten worden genomen bij de beoordeling van de aanvaardbaarheid van de termijn.1 Hij legde echter niet uit op welke manier de aard van de zaak van belang kan zijn bij de beslissing van de rechter. ag Vegter legde in een conclusie het verband met de opgelegde straf. Hij constateerde dat het gerechtshof de feiten ernstig heeft gevonden en dat dit tot uitdrukking kwam in de hoogte van de opgelegde vrijheidsstraf en in de motivering daarvan.2 Ook in de EHRM-jurisprudentie is deze factor een aantal malen genoemd.3

Uit de memorie van toelichting blijkt ook dat bij de toepassing van het criterium een afweging moet worden gemaakt tussen het belang van een doelmatige en snelle procesvoering en het belang van de verdachte bij een succesvolle verdediging.4ag Knigge merkte daarover in een conclusie op:

In de memorie van toelichting is ook ‘het belang van de getuigeverklaring voor de door de rechter te nemen beslissing’ genoemd als relevante beoordelingsfactor.6 In de jurisprudentie van de Hoge Raad is het belang van de getuigenverklaring een enkele keer expliciet aan de orde gekomen als relevante beoordelingsfactor.7 Is een getuigenverklaring van grote betekenis, dan zal vertraging in de strafzaak sneller acceptabel zijn dan wanneer het belang kleiner is. Hoe groot het belang daadwerkelijk is, kan pas achteraf worden vastgesteld door de rol van de getuigenverklaring in de bewijsconstructie te onderzoeken. Dat maakt het lastig om met deze factor rekening te houden bij de beoordeling van een getuigenverzoek. In veel gevallen zal echter kunnen worden vermoed dat een getuigenverklaring belangrijk zal zijn voor de onderbouwing van een mogelijke bewezenverklaring. Betreft het inderdaad een belangrijke getuigenverklaring, dan is het overigens mogelijk dat de verdediging desondanks door het afwijzen van het getuigenverzoek niet wezenlijk in haar belangen wordt geschaad. Dat zal het geval zijn wanneer de getuige reeds eerder in het bijzijn van de verdediging is gehoord en geen feiten of omstandigheden zijn gebleken die aanleiding zouden moeten geven tot een nieuw verhoor.

De Minister van Justitie heeft aangegeven dat bij de toepassing van het criterium of aannemelijk is dat de getuige binnen aanvaardbare termijn ter zitting zal verschijnen, een belangenafweging mag worden gemaakt: het belang van berechting binnen een redelijke termijn mag worden afgewogen tegen het verdedigingsbelang van de verdachte.8 In NJ 2000, 126 had het gerechtshof afgezien van hernieuwde oproeping van een getuige en daarbij onder meer overwogen dat de procedure tot dan toe al lang had geduurd en de redelijke termijn voor behandeling in hoger beroep bijna was verstreken. De Hoge Raad vond dat een begrijpelijke overweging.9 Dat was om twee redenen opmerkelijk. In de eerste plaats had de getuige, die zich in Oekraïne bevond, op de tweede oproeping gereageerd met de mededeling dat zij bereid was te worden ondervraagd wanneer haar reis- en verblijfskosten zouden worden vergoed. Er was dus geen sprake van een onmogelijkheid om de getuige over te laten komen voor verhoor. In de tweede plaats had de verdediging aangegeven dat zij geen bezwaar had tegen overschrijding van de termijn. ag Jörg vond dat het gerechtshof daarmee terecht geen rekening had gehouden. Hijmeende dat de rechter zelfstandig als taak heeft om te waken tegen termijnoverschrijding. Het overschrijden van de redelijke termijn zal mijns inziens niet snel leiden tot een schending van het recht op behandeling binnen een redelijke termijn, omdat bij de beoordeling daarvan relevant is of een procedure langer heeft geduurd door toedoen van de verdediging.10 Het EHRM is weliswaar ook gevoelig voor het argument van dreigende termijnoverschrijding, maar heeft tevens aangegeven dat een langere termijn soms moet worden geaccepteerd, in het bijzonder wanneer het belangrijke getuigenverklaringen betreft en de strafbedreiging hoog is. In dat geval kan vergoeding van reiskosten ook in de rede liggen.11 Overigens kan voortvarendheid van de procedure ook buiten de kaders van artikel 6evrm van belang zijn.12

Het verschijnen bij een ondervraging zal in veel gevallen kosten met zich brengen. De getuige zal naar de plaats van verhoor moeten reizen en hij zal gedurende de tijd die het verhoor in beslag neemt, niet kunnen werken. Hij heeft recht op vergoeding van deze kosten.13 Dit is geregeld in de Wet tarieven in strafzaken. Artikel 1 lid 3 van deze wet stelt dat bij verzoeken van de verdediging de verdediging de kosten moet dragen.14 Ten aanzien van een verzoek tot oproeping van een belastende getuige leidt dit tot een mijns inziens onredelijke uitkomst: de officier van justitie heeft de belastende getuigenverklaring in het dossier gevoegd en het is dan ook zijn taak de verdediging in staat te stellen de getuige te ondervragen.15 Zou de verdediging de kosten daarvan moeten dragen, dan zou zij wellicht om die reden afzien van het doen van een getuigenverzoek, hoewel goede redenen kunnen bestaan om te twijfelen aan het waarheidsgehalte van de getuigenverklaring.

In het algemeen mag worden aangenomen dat reis- en verblijfkosten geen belemmering mogen zijn voor een getuigenverhoor.16 De wettelijke regeling is echter niet zodanig dat getuigen erdoor zullen worden gestimuleerd om gevolg te geven aan een oproeping. Ten eerste bedraagt de vergoeding voor ‘tijdsverzuim’ volgens artikel 8 lid 1 sub e van het Besluit tarieven in strafzaken 2003 € 6,81 per uur. Dat is aanzienlijk lager dan het gemiddelde loon in Nederland.17 Kosten van overnachting worden vergoed tot € 37,85 per dag (art. 11 lid 1 sub c WTS). Voor buitenlandse getuigen kan dit laatste een aanleiding vormen om niet te verschijnen. Het vinden van een acceptabele overnachtingsplaats voor dit bedrag is immers haast onmogelijk.18

Tussen de wettelijke regeling en de praktijk lijken grote verschillen te bestaan.19 Met het laten overkomen van een getuige zijn voor de overheid aanzienlijk minder kosten gemoeid dat met het reizen naar een ander land om de getuige daar te horen. Mij is verteld dat om deze reden de rechter-commissaris soms besluit om de getuige een vergoeding van de reële reis- en verblijfkosten aan te bieden, ongeacht of de getuige op verzoek van de verdediging of van de overheid wordt gehoord.20 Gederfde inkomsten worden weliswaar vergoed volgens het wettelijke tarief van € 6,81, maar tegen de beschikking waarbij deze vergoeding wordt toegekend kan op grond van art. 8 lid 2 WTS bezwaar worden gemaakt bij de voorzieningenrechter. Sommige voorzieningsrechters kennen aan zelfstandige ondernemers, die aan hun klanten een uurtarief in rekening brengen, een vergoeding toe op basis van redelijkheid.21 Anderen houden vast aan de wettelijke regeling.22 Van een uniforme toepassing van de wettelijke regeling is derhalve geen sprake.

Het ehrm heeft een aantal malen geoordeeld dat de vergoeding van reiskosten van een getuige door de overheid geen onneembare hindernis was bij het creëren van een ondervragingsgelegenheid, aangezien de getuigenverklaring van beslissende betekenis was en de verdachte een hoge straf riskeerde.23 De Nederlandse wettelijke regeling is van toepassing op alle getuigenverzoeken, ongeacht de relevantie en het gewicht van de getuigenverklaring en ongeacht de strafbedreiging. Volgens de regeling komen de kosten van oproeping van getuigen op verzoek van de verdediging in alle gevallen voor rekening van de verdediging. Hoewel in de praktijk de overheid kosten van getuigen dikwijls overneemt, bestaat geen garantie dat dit altijd gebeurt. Het is denkbaar dat de onbereidwilligheid van de overheid om de kosten te dragen – met een redelijke vergoeding voor de getuige – in een Straatsburgse procedure zou leiden tot de conclusie dat geen goede reden heeft bestaan voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid.

Het verdient aanbeveling om de wettelijke regels met betrekking tot onkostenvergoedingen aan getuigen te heroverwegen.

Wanneer ook de verdediging meent dat een nieuwe oproeping nutteloos zou zijn, zal de Hoge Raad vermoedelijk eerder aannemen dat dit inderdaad het geval is. Verschillende advocaten-generaal hebben deze omstandigheid in hun conclusies betrokken.24