2.2.1 Burger van Sparta of van Athene: eenzelfde verschijnsel, verschil in uitwerking

Twee bekende poleis van ‘Hellas’ waren Sparta en Athene. De strijd tussen deze twee poleis bepaalde decennialang de verhoudingen op het Griekse grondgebied. De verschillen in de samenstelling en tradities tussen deze twee poleis zorgden tevens voor een verschil in de benadering van burgerschap. Aan het Spartaanse burgerschap wordt thans doorgaans minder aandacht besteed dan aan het Atheense burgerschap. Een reden daarvoor is dat er minder geschriften en fragmenten over het Spartaanse burgerschap bewaard zijn gebleven dan over het Atheense burgerschap.1 Het onderbelichte karakter van het Spartaanse burgerschap hangt vermoedelijk ook samen met de wijze waarop het Spartaanse burgerschap was ingekleurd. Zoals hierna zal blijken, bevatte het sterke militaire componenten en die nadruk past minder goed in de huidige westerse uitleg van burgerschap. Een andere verklaring voor het schaarse materiaal over het Spartaanse burgerschap is dat met name in de westerse democratieën historisch onderzoek naar militaire mogendheden in de klassieke oudheid – zoals Sparta – veelal achterwege is gebleven.2

Niettemin heeft het Spartaanse burgerschap bijgedragen aan zeker één element van het burgerschapsbegrip, namelijk de (militaire) toewijding aan het publieke belang van de polis.3 De toewijding aan het publieke is door menigeen omschreven als de volwaardige dedicatie aan een militaire carrière in het belang van Sparta.4 Waar het Atheense burgerschap ruimte liet voor kunstzinnige en commerciële activiteiten, was de focus van het Spartaanse burgerschap op oorlog en militaire toewijding aan de polis.5 Er is en zou geen andere afleiding (moeten) bestaan voor de Spartaanse burger die zijn leven in het teken diende te stellen van de polis. Deze militaire gedachte achter het Spartaanse burgerschap wordt krachtig samengevat door de zevende-eeuwse (vermoedelijk) Spartaanse dichter Tyrtaios6 in zijn befaamde gedicht Code of the Citizen Soldier.7 Het voor dit hoofdstuk relevante deel luidt:

Tyrtaios, 12:10-34W

Tyrtaios, die begrijpelijkerwijs bekend staat als ‘de dichter van ijzeren tucht en grimmig geweld’, omschrijft de goede burger in termen van militaire toewijding aan de polis ten tijde van oorlog.8 Dit militaire burgerschap is volgens Tyrtaios niet eenzijdig, noch beperkt tot het gewapenderhand beschermen van de polis. Burgerschap – zoals naar voren komt uit in het bijzonder de laatste vier regels van het hiervoor opgenomen citaat – zorgt tevens voor eeuwige glorie en onsterfelijkheid.9 De Spartaanse burger kon derhalve ook rekenen op beloning voor zijn militaire toewijding. De beloning was in beginsel post mortem en had daarmee een transcendent karakter. De beloning kwam buiten de fysieke werkelijkheid tot uitdrukking.

De verschillen met het Atheense burgerschap waren aanzienlijk. De focus lag bij het Atheense burgerschap veeleer op de culturele ontwikkeling van de burger en zijn betrokkenheid bij de beslissingen die in de polis worden genomen. In Athene begonnen de eerste stappen richting de formalisering van het burgerschapsconcept reeds in de zevende eeuw voor Christus. Bij de codificatie van Drako in 620 v.Chr. werd een onderscheid gemaakt tussen Atheners enerzijds en xenoi, vreemdelingen, anderzijds. Deze codificatie bevatte een indicatie dat een onderscheid bestond tussen Atheners en niet-Atheners, waarbij eerstgenoemden een juridische status genoten die laatstgenoemden ontbeerden. Daarmee zou reeds vroeg een kenmerk van burgerschap naar voren treden, namelijk uitsluiting van degenen die niet deel uitmaken van het geheel door inclusie van degenen die wel deel uitmaken van dat geheel.10 Concrete uitspraken over de vraag op welke terreinen de draconische wetten een onderscheid maakten tussen Atheners en niet-Atheners kunnen helaas niet worden gedaan, aangezien historisch onderzoek naar de inhoud van deze draconische wetten weinig heeft opgeleverd.

Een overeenkomst tussen beide typen burgerschap is dat in beide poleis deze notie kan worden gezien als iets wat zowel beloont als uitsluit.11 Ten eerste de beloning. Zoals blijkt uit het hiervoor behandelde worden zowel de Atheense burgers als Spartaanse burgers beloond voor hun inzet ten behoeve van de polis. In Athene geschiedt de beloning doorgaans door middel van het verschaffen van rechten aan de burger; in Sparta zorgt de inzet voor glorie en onsterfelijkheid. Ten tweede de uitsluiting. De niet-Athener krijgt logischerwijs niet dezelfde rechten als de Athener. Dit geldt evenzo voor de vreemdeling in Sparta – hij verkrijgt geen glorie en onsterfelijkheid vanwege het ontbreken van zijn inzet voor de Spartaanse polis.

De geschetste eerste elementaire stappen in het burgerschapsbegrip met het onderscheid tussen burgers en niet-burgers, werden verder ontwikkeld in 594 v.Chr. – het jaartal waarin de hervormingen van archont12 Solon werden ingevoerd. Door sommige auteurs wordt Solon gezien als degene die als eerste burgerschap concretiseerde en formaliseerde.13 Solons doel was een samenleving tot stand brengen waarvan de leden akkoord gingen met de gemeenschappelijke doelen van de samenleving en verantwoordelijkheid droegen voor het voortbestaan van de samenleving. Dit doel is eens omschreven als eunomia – door dichter Tyrtaios getypeerd als een – “idea of “good order”… together with that of an appropriate distribution of wealth, power, and recourses within society”.14

Eunomia kon echter volgens Solon niet worden verwezenlijkt zonder de grondige hervormingen. In die tijd voerden de rijksten van Athene een hard beleid ten aanzien van schuldenaren. Iedere schuldenaar die zijn schulden niet kon aflossen, diende een zesde van de waarde van zijn land af te staan aan de rijksten. Een direct gevolg van dit beleid was dat boeren die hun schuld niet konden aflossen op den duur als slaaf in het buitenland werden verkocht.15 Deze ontwikkeling vond Solon niet wenselijk, en bovendien in strijd met de idee van eunomia, omdat zij volgens hem niet in het belang van de goede orde van de polis was.16 Een belangrijke hervorming van Solon in dit kader was de zogenoemde seisachteia – het afschudden van de lasten, met als gevolg dat de lokale boeren niet als slaaf konden werden verkocht in het buitenland. Een andere – voor dit proefschrift relevantere – hervorming onder Solon was de invoering van een nieuw politiek systeem waarbij de burgerij werd ingedeeld naar vermogen. Er werden in totaal vier vermogensklassen geïntroduceerd:

De mensen die deel uitmaakten van deze vier vermogensklassen waren burgers van Athene. Iedere vermogensklasse had min of meer een eigen burgerschapsrechtencatalogus. De burgers van de eerste vermogensklasse hadden de meeste burgerschapsrechten, de burgers van de vierde vermogensklasse waren op enkele privileges na nagenoeg rechteloos. Het belangrijkste ambt van de archont kon bijvoorbeeld enkel worden uitgeoefend door de mensen uit de eerste vermogensklasse, de aristocraten. De tweede vermogensklasse vormde de vermogende middenklasse. Burgers van deze tweede vermogensklasse konden zich veroorloven een ruiter voor de strijd uit te laten rusten.17 De derde groep vormde de zeugieten, die zich een hoplietenwapenrusting konden veroorloven.18 De laagste vermogensklasse waren de theten, die geen land als bezit mochten hebben en minder rechten hadden dan de Atheners van de eerste drie vermogensklassen.19 Dat niet-burgers zich onder de theten bevonden en daarmee praktisch rechteloos waren, blijkt onder andere uit de omstandigheid dat het niet toegestaan was voor niet-Atheners om te werken op het marktplein.20 Dit verbod ontwikkelde zich later tot een plicht voor niet-Atheners om belasting te betalen indien zij werkzaamheden wensten te verrichten op het marktplein.21

De hervormingen van Solon duurden niet lang, omdat de tirannie onder de heerschappij van Peisistrates in 561 v.Chr. terug was in Athene en voortduurde tot 510 v.Chr. – het jaartal waarin de hervormingen van Kleisthenes vorm kregen.22 Kleisthenes’ bijdrage aan de institutie van burgerschap hield met name in dat hij grotere nadruk legde op de verplichtingen van de burger ten opzichte van de polis. De burger diende de polis niet louter te zien als de verschaffer van rechten en privileges, maar ook (of wellicht juist) als de behoeder van het leven van de burgers.23 En die laatste kwalificatie bracht ook verplichtingen met zich voor de burger, zo was de gedachtegang. Tegenover de bescherming die de burger genoot, kwamen verplichtingen, zoals het betalen van belastingen, te staan. Daarnaast hield Kleisthenes’ reorganisatie van burgerschap in dat de woonplaats als basis van burgerschap gold, en niet de omstandigheid dat men deel uitmaakte van een van de hiervoor door Solon geïntroduceerde vermogensklassen.24

In de antieke wereld heeft daarnaast Perikles een stempel mogen zetten op de wijze van verkrijging van het Atheense burgerschap.25 Onder deze staatsman passeerde in 451-450 v.Chr. een wet die ter verkrijging van het Atheense burgerschap als voorwaarde stelde dat zowel de vader als de moeder van degene die het burgerschap wilde verkrijgen, Atheens burger diende te zijn.26 Dit eeuwenoude principe staat thans bekend als het ius sanguinis- principe en wordt door de meeste staten als maatstaf aangewend ter toekenning van het staatsburgerschap. Eveneens belangrijk voor de ontwikkeling van het Atheense burgerschap is de grafredevoering27 die Perikles zou hebben gehouden aan het einde van het eerste jaar van de Peloponnesische oorlog. Dit conflict tussen Atheners en Spartanen speelde tussen 431 en 404 v.Chr. In deze redevoering spreekt Perikles zijn bewondering uit voor de gesneuvelde Atheners in deze oorlog die eindigde met een klinkende overwinning voor de Spartanen. Perikles zet in deze toespraak burgerschap neer als een ‘morele traditie’ en benadrukt het belang van de ‘eenheid, volledigheid en de nauwe verwevenheid van niet alleen het behoud van de polis, maar ook het leven van de Atheense burger’.28 Perikles herinnert de burgers in zijn rede aan de gemeenschap waar zij deel van uitmaken en aan de prestaties waar de Atheense burgers tezamen voor hebben gezorgd. Hierin klinkt de trots door van het burger-zijn in Athene en de toewijding aan de Atheense polis.29

Het is opvallend dat, hoewel Perikles in zijn redevoering de nadruk legt op de burgers van Athene ongeacht hun vermogenspositie, hij zich daarbij ook richt tot de vreemdelingen in Athene die zich hebben ingezet voor de polis. Het is onder andere naar aanleiding hiervan dat gedurende de Peloponnesische oorlog verscheidene voorstellen van wet de revue passeerden om het burgerschap niet slechts te verlenen aan degenen van wie de ouders Atheense burgers waren, maar aan eenieder die meestreed voor de polis.30 De weerstand tegen deze voorstellen kwam voornamelijk vanuit de hoek van de aristocraten. Deze vertegenwoordigers van de eerste vermogensklasse wilden het volle Atheense burgerschap voorbe houden aan (slechts) drieduizend Atheners.31 De discussie rondom de uitbreiding van burgerschap is tevens gevoerd in de Romeinse Republiek en het Romeinse Keizerrijk. Dat ook in deze entiteiten door middel van de figuur van burgerschap is getracht te experimenteren met de grootte van het aantal burgers van de Republiek respectievelijk het Keizerrijk, blijkt uit de volgende paragraaf.32