3.3.4 Bepaalde rechtsbetrekking

In sommige wetsartikelen wordt het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' gesteld. Zo volgt uit artikel 108 lid 1 Rv dat een forumkeuze in het kader van de relatieve bevoegdheid enkel mogelijk is met betrekking tot geschillen die zijn ontstaan of zullen ontstaan naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking'. Vergelijkbare formuleringen zijn opgenomen met betrekking tot de internationale forumkeuze (artikel 23 lid 1 EEX-Vo en artikel 8 lid 1 en 2 Rv) en de arbitrage (artikel 1020 lid 1 Rv).

Het ligt voor de hand om dit vereiste in al deze bepalingen op dezelfde wijze uit te leggen. Zo wordt in de memorie van toelichting bij artikel 8 Rv in verband met dit vereiste verwezen naar het EEX-Verdrag, waarbij opgemerkt wordt dat de Nederlandse rechter wellicht het Hof van Justitie zal volgen bij de uitleg van dit vereiste.1

Aan het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' zal vrij snel zijn voldaan.2 Een dergelijke rechtsbetrekking kan zowel voortvloeien uit overeenkomst, als bijvoorbeeld uit onrechtmatige daad.3 Niet vereist is dat de rechtsbetrekking op het moment van het sluiten van de procesovereenkomst reeds bestaat. Ook een toekomstige rechtsbetrekking kan voldoende bepaald zijn.4 In de parlementaire geschiedenis bij artikel 8 Rv wordt opgemerkt dat een algemene forumkeuze niet is toegestaan. In het midden wordt gelaten of de rechtsbetrekking voldoende bepaald is indien een forumkeuze wordt opgenomen in een kaderovereenkomst of raamovereenkomst met betrekking tot alle overeenkomsten die in dit verband worden gesloten. Dit zou een vraag zijn van uitleg, waarbij de Nederlandse rechter wellicht het Hof van Justitie zal volgen indien het zich hierover uitspreekt.5 In de literatuur wordt er wél van uitgegaan dat in geval van een kader- of raamovereenkomst aan het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' is voldaan.6

De strekking van het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' is de bescherming van partijen. Voorkomen moet worden dat partijen zich kunnen binden zonder dat zij de gevolgen hiervan goed kunnen overzien. Zo overwoog het Hof van Justitie in het kader van het EEX-Verdrag in verband met dit vereiste:

Ook in de memorie van toelichting bij artikel 8 Rv wordt opgemerkt dat de reden van de bepaling is bescherming van partijen tegen afstand van hun natuurlijk forum voor een onbeperkt aantal van alle soorten zaken.8

In de literatuur is de kritiek geuit dat dit vereiste nauwelijks aan de bescherming van partijen zou bijdragen. Zo lopen partijen volgens De Boer bij iedere forumkeuze het risico dat de weg naar hun natuurlijke forum wordt geblokkeerd. Als partijen ervoor behoed moeten worden dat zij a priori afstand doen van hun natuurlijke forum, zou men, strikt genomen, iedere forumkeuze moeten verwerpen die tot stand is gekomen vóór sprake is van een geschil. Ook kan De Boer zich een algemene' forumkeuze niet zo goed voorstellen buiten een kader- of raamovereenkomst, en juist zo'n soort forumkeuze zou volgens de toelichting best toelaatbaar kunnen zijn.9 Ook Wagner heeft met betrekking tot het Duitse recht kritiek op het vereiste van ein bestimmtes Rechtsverhaltnis', dat onder meer is opgenomen in § 40 lid 1 ZPO met betrekking tot de forumkeuze. Naar zijn mening is de bescherming die dit beginsel partijen kan bieden zeer gering. Dit vereiste beschermt bijvoorbeeld niet tegen vergaande procesbedingen in algemene voorwaarden. Met het oog hierop heeft de Duitse wetgever dan ook nadere maatregelen moeten treffen.10

Door Schilken is naar aanleiding hiervan met betrekking tot het Duitse recht betoogd dat de grondslag van het vereiste niet (langer) gezocht moet worden in de bescherming van partijen, maar in de 'Rechtsklarheit und Rechtssicherheit'. Met het oog op de rechtszekerheid is het van belang dat een voldoende individualisering van de concrete rechtsbetrekking en de daaruit voortvloeiende geschillen plaatsvindt. Een parallel kan daarbij volgens Schilken worden getrokken met het goederenrechtelijke bepaaldheidsvereiste. Ook dit vereiste dient ter verzekering van duidelijkheid van rechtsverhoudingen. Het moet bijvoorbeeld duidelijk zijn welke goederen in een bepaald geval worden overgedragen, zodat vastgesteld kan worden tot welk vermogen zij behoren. Aangezien doel van het bepaaldheidsvereiste in § 40 lid 1 ZPO volgens Schilken dus slechts is dat voldoende vaststaat op welke mogelijke vorderingen een forumkeuze betrekking heeft, kan dit vereiste naar zijn mening ruim worden uitgelegd.11

Het betoog van Schilken acht ik niet overtuigend. In het goederenrecht hangt het individualiseringsbeginsel samen met het belang dat goederenrechtelijke verhoudingen voor derden kenbaar zijn.12 Met betrekking tot het vereiste van 'ein bestimmtes Rechtsverhaltnis' in het kader van § 40 lid 1 ZPO overweegt Schilken dat het in het belang van de rechtszekerheid is dat partijen op het moment van de afspraak vast kunnen stellen op welke potentiële vorderingen de forumkeuze betrekking heeft.13

Al met al lijkt ook in zijn opvatting het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' te dienen ter bescherming van partijen.

Denkbaar is wellicht ook dat niet een parallel moet worden getrokken met het individualiseringsbeginsel in het goederenrecht, maar met het vereiste van artikel 6:227 BW dat de verbintenissen die partijen op zich nemen bepaalbaar moeten zijn. Betoogd zou kunnen worden dat het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' dient om vast te kunnen stellen welke gevolgen een procesovereenkomst heeft. Partijen moeten in een concreet geval kunnen bepalen of hun geschil onder de overeenkomst valt of niet. Kuypers lijkt in het kader van de internationale forumkeuze er inderdaad van uit te gaan dat dit (mede) de strekking van deze bepaling is. Hij merkt bijvoorbeeld op:

Kuypers merkt bovendien op, dat niet slechts 'bepaaldheid' voldoende is, de enkele bepaalbaarheid' van het toepassingsbereik van de forumkeuze zou volstaan.15

Mijns inziens valt echter niet vol te houden dat dit inderdaad de strekking van de bepaling is. Ook indien partijen voor alle toekomstige geschillen die tussen hen mochten rijzen uit welke rechtsbetrekking dan ook, een forumkeuze overeenkomen, valt met betrekking tot een concreet geschil wel degelijk vast te stellen of de overeenkomst hierop van toepassing is. Aan het vereiste van bepaalbaarheid' is in dit geval dus voldaan. Een dergelijke algemene forumkeuze heeft men echter juist onmogelijk willen maken.16

De ratio van de bepaling gaat mijns inziens dus verder en moet toch worden gezocht in de bescherming van partijen. Naar mijn mening heeft deze bepaling op deze grond ook wel degelijk enige zin. Uiteraard is de bescherming die het vereiste van een 'bepaalde rechtsbetrekking' partijen biedt, zeer gering. Het zal niet vaak voorkomen dat partijen een procesafspraak maken met betrekking tot alle denkbare geschillen die tussen hen kunnen rijzen. Geheel ondenkbaar is het echter niet. Franx merkt bovendien terecht op dat de beperking tot een bepaalde rechtsbetrekking maakt dat partijen ongeveer weten over welke geschillen het zal gaan, terwijl een forumkeuze voor alle soorten zaken' in veel verdergaande mate een sprong in het duister zou zijn.17

Opvallend is dat het vereiste van een bepaalde rechtsbetrekking' niet in alle wetsbepalingen, waarin het partijen mogelijk wordt gemaakt om af te wijken van het procesrecht, is opgenomen. In die gevallen waarin afwijking slechts mogelijk is met betrekking tot reeds bestaande geschillen, is dit begrijpelijk. In deze gevallen is immers per definitie aan het vereiste voldaan. Waarom het vereiste echter niet is opgenomen in artikel 329 (prorogatie), artikel 333 (uitsluiting hoger beroep) en artikel 153 Rv (bewijsovereenkomst), is onduidelijk. Het is niet zo dat deze overeenkomsten (duidelijk) minder vergaande gevolgen hebben dan een overeenkomst tot forumkeuze of tot arbitrage. Ook in het kader van deze overeenkomsten is dus van belang dat partijen de gevolgen van de afspraak goed kunnen overzien. Mijns inziens moet dit vereiste hier dan ook analoog worden toegepast. Voor zover er mogelijkheden bestaan om af te wijken van het procesrecht die niet in de wet geregeld zijn (zie hierover hoofdstuk 4 e.v.), kan hiervoor hetzelfde worden aangenomen. Zo zullen partijen ook slechts geschillen die voortvloeien uit een bepaalde rechtsbetrekking' aan bindend advies kunnen onderwerpen.