2.2.6.2.1 Eerste fase: admissierecht voor stichting van een lagere school

Het begin van de negentiende eeuw kenmerkt zich door het vormgeven en reguleren van een systeem van nationaal onderwijs. In de LO-wet van 1801 heeft de school tot doel de leerlingen op te voeden tot redelijke burgers door de ontwikkeling van de verstandelijke vermogens.1 Er is een Reglement van orden vastgelegd. Het bevat bepalingen over de boeken en schoolbehoeften. De LO-wet van 1801 regelt daarnaast de exameneisen voor de akte van bekwaamheid als onderwijzer (artikel 16 LO-wet). Dat is ‘geen overbodige luxe’, volgens de Agent van Nationale Opvoeding J.H. van der Palm (een voorloper van de Minister van Onderwijs) in zijn Aanspraak bij de opening van de vergadering van schoolopzieners in juli 1801: ‘Want Hercules zal den stroom leiden om deze stallen van Augias te zuiveren, en de besmette lucht haar verpestenden adem te ontnemen. De bezem moet er door’.2

De LO-wet van 1806 (met als aanhangsel het Reglement voor het Lager Schoolwezen en Onderwijs, inclusief de Algemeene en bijzondere Schoolorden) definieert het openbaar onderwijs in stichtingstermen als ‘alle onderwijs waaraan een publieke of kerkelijke kas bijdraagt’.3 De Algemene Lijst van te gebruiken boeken - conform voorschrift in het Reglement - verschijnt in 1810, gevolgd in 1815 ‘in een meest spaarzame uitgave’.4 De Grondwet van 1815 luidt in artikel 226, eerste alinea: Het openbaar onderwijs is een aanhoudend voorwerp van de zorg der Regeering.5 Idenburg ziet de LO-wet van 1806 als ‘een voorbeeld van legislatieve arbeid’ in de manier, waarop deze wet gestalte geeft aan een voor ‘alle Standen van de Maatschappij’ in het leven geroepen eenheidsschool die ‘het geestelijk fundament van de natie vestigt en versterkt’.6 Een natie in wording met staatsburgers, voor wie de school openstaat met gebed, christelijk lied en bijbel voor de opleiding tot ‘alle Maatschappelijke en Christelijke deugden’.7 Artikel 12 bevat de vergunningseis voor de oprichting, om de controle van de overheid op het onderwijs zeker te stellen.

De school is voor haar admissie overigens niet gebonden aan de eis van leerstellig onderricht. Wel is ze godsdienstig, ‘zonder den eisch van den Bijbel’. Dat is voor diverse gelovigen de liberale tijdgeest, tegenover de geest van Gods Woord. Réveilaanhanger en confessionalist Groen van Prinsterer (1801-1876)8 beschouwt dit als een tegenstelling (antithese) van Revolutie en Evangelie.9

De scheiding van kerk en staat is sinds 1796 een feit.10 Godsdienstles is alleen buiten de schooluren toegestaan. De kerk blijft echter indirect bij het volksonderwijs betrokken, doordat vooral predikanten als schoolopziener of toezichthouder optreden. Het bijzonder lager onderwijs wordt door niet-gesubsidieerde instellingen of personen (eerste klasse)11 dan wel particuliere school- of kostgelden (tweede klasse) in stand gehouden (artikel 3 jo 24 LO-wet).12

De overheid strekt inmiddels haar bemoeienis ook uit over de curricula en selecteert de leermiddelen op de lagere scholen. Zo is in 1810 voor het openbare lager onderwijs een algemene boekenlijst vastgesteld met een verplichte keuze door de school.13 Het bijzonder lager onderwijs van de eerste klasse kan met kennisgeving van de keuzen aan het schooltoezicht volstaan, terwijl die der tweede klasse (met ‘de Kinderen van Behoeftigen’, artikel 29) buiten de lijst met toestemming boeken kunnen gebruiken (artikel 24).14

De scheiding van kerk en staat is niet absoluut. Zo is in de Schoolwet-Van den Ende van 1806 geregeld dat de bijzondere scholen alleen zijn op te richten met toestemming van de overheid en geen leerstellig (doctrinair), maar een verlicht-neutraal Christelijk onderwijs aanbieden. In de loop van de tijd is dit niet langer acceptabel voor de rechtzinnige calvinisten en Rooms-Katholieken.