1.4 Afbakening

Zoals reeds uit par. 1.2 hiervoor kan worden afgeleid, is dit boek geen klassieke monografie die het onderzoeksonderwerp in al zijn aspecten min of meer uitputtend behandelt. Dit boek bevat geen verkennend eerste hoofdstuk, waarin het voorwerp van onderzoek wordt beschreven. Daarvoor verwijs ik naar diverse naslagwerken over dit onderwerp.1

Ook in een aantal andere opzichten heb ik mijn onderzoek in omvang willen beperken. In de eerste plaats geldt dat rechtsverwerking een zeer breed toepasbaar leerstuk is. In alle rechtsverhoudingen die worden beheerst door de redelijkheid en billijkheid kan rechtsverwerking een rol spelen. Er zijn echter ook andere vormen van rechtsverwerking aan te wijzen, bijvoorbeeld in het burgerlijk procesrecht,2 het personen- en familierecht,3 het intellectueel eigendomsrecht,4 het bestuursrecht5 en het aanbestedingsrecht.6 Ik laat deze vormen van rechtsverwerking in dit boek buiten beschouwing. Het is mij in dit onderzoek te doen om het spanningsveld tussen rechtsverwerking, de wettelijke klachtplichten van art. 6:89 en 7:23 lid 1 BW en de korte verjaringstermijnen. Daarom onderzoek ik het terrein waarop sprake kan zijn van samenloop van genoemde regelingen: het verbintenissenrecht.

In de tweede plaats signaleer ik dat niet alleen de korte verjaringstermijnen verwantschap vertonen met rechtsverwerking en de wettelijke klachtplichten. Er zijn meer leerstukken die lijken te overlappen. De meest in het oog springende voorbeelden daarvan zijn afstand van recht en misbruik van bevoegdheid. Toch laat ik deze leerstukken in dit boek grotendeels buiten beschouwing. Tussen rechtsverwerking en afstand van recht bestaat een belangrijk conceptueel verschil. Afstand van recht is een rechtshandeling, waarvoor een op rechtsgevolg gerichte wil is vereist.7 De drempel voor het aannemen van afstand van recht ligt in dat opzicht hoger dan voor het aannemen van rechtsverwerking. In de praktijk wordt afstand van recht zelden aangenomen. Mensen hechten nu eenmaal aan hun rechten. Om met A-G Leijten te spreken: “Een recht prijsgeven behoort niet tot de normale menselijke manieren van doen. De meeste mensen staan op hun recht, en dan loopt het niet gemakkelijk weg.”8 Bij het leerstuk rechtsverwerking kan het rechtsverlies plaatsvinden tegen de wil van de rechthebbende. Het leerstuk rechtsverwerking ligt dan naar zijn aard dichter bij verjaring. Dat wordt anders wanneer rechtsverwerking wordt aangenomen op basis van gerechtvaardigd vertrouwen alleen: de schuldeiser suggereert dan zijn recht te hebben willen prijsgeven, op welke suggestie de schuldenaar gerechtvaardigd mag vertrouwen. Die variant van het leerstuk rechtsverwerking ligt erg dichtbij stilzwijgende afstand van recht. Dit raakvlak stel ik in dit boek wel aan de orde.

Verder bestaan tussen het leerstuk rechtsverwerking en misbruik van bevoegdheid belangrijke verschillen. Net als bij afstand van recht ligt voor het aannemen van misbruik van bevoegdheid de lat hoger: er geldt een zware stelplicht voor het aannemen van misbruik, waarvoor een zekere vorm van opzet is vereist. Bovendien veronderstelt rechtsverwerking een eerdere gedraging van de rechthebbende. Voor misbruik van bevoegdheid is dat niet vereist.9 Misbruik van bevoegdheid laat ik daarom buiten beschouwing.

Tot slot merk ik op dat niet alleen art. 6:89 en 7:23 lid 1 BW een klachtplicht kennen, maar ook het Weens Koopverdrag (art. 39 Weens Koopverdrag). Deze klachtplicht laat ik in dit onderzoek buiten beschouwing. Voor de klachtplicht van het Weens Koopverdrag geldt dat betrekkelijk recent nog een vergelijkende studie met art. 7:23 lid 1 BW is gedaan.10