3.9.10 Staatswetenschappen, aangevallen en verdedigd (1938)

De in 1938, in het jaar van de herdenking van 75 jaar MO-Wet1, wederom verschenen Concentratiegedachte in het rapport van de Commissie inzake aansluiting tussen het Middelbaar en Gymnasiaal, en Hoger Onderwijs vormt een zoveelste ‘bedreiging’ voor de positie van staatswetenschappen op hbs-b. De V.O.S. en Duyverman hebben die positie stevig verdedigd. Zo krijgen allen die het voor deze vakken opnemen een breed publiek forum in het manifest van Duyverman De Staatswetenschappen, aangevallen en verdedigd met 24 bijdragen, waarvan ik een aantal noem2:

Voorzitter Albregts refereert in De Staatswetenschappen op de Maatschappijschool10 aan het geringe besef […] van ‘hbs-a als maatschappijschool met natuurlijke kernvakken […], zijnde uiteraard de maatschappelijke’.11 Hij pleit voor een verplicht mondeling examen staatsinrichting en voor waardering van sociale wetenschappen op school.12 Hij verwacht dat staatsinrichting zal ‘bijdragen tot het inzicht in staatsburgerlijke betrekkingen, […] en tot een gefundeerd oordeel over de plicht van staatsburgerlijke verantwoordelijkheid’.13 Tegelijk heeft Albregts weinig fiducie in een ‘wandrochtig’ vak geschiedenis met staatsinrichting, waar ‘het merendeel van de geschiedenisdocenten hiervan niets terecht zal brengen, in een tijd waar het juist aankomt op […] waardering van onze staatsinstellingen’.

Duyverman signaleert in Practische opmerkingen naar aanleiding van een Practicum, dat ‘nu [de staatswetenschapen] weer worden bedreigd, ze ondanks alle aanvallen sinds 1863 en ondanks het streven naar een vereenvoudiging van het onderwijs nimmer zijn weggevaagd en in de regel steeds beschikken over twee uur staatsinrichting en […] staathuishoudkunde en de statistiek’.14 Vervolgens verzet hij zich in Over U, zonder U, weg met U! Een begrafenis der Staatswetenschappen tegen het concept van een concentratieplan voor het vho. Dit concentratieplan is bedacht zonder een staatswetenschapper daarbij te betrekken en ‘waarin staatswetenschappen bloot apodictisch en ongefundeerd weg-geconcentreerd worden’.15 Hij stelt voorts de ontrouw vast van de auteurs van het Concentratieplan aan de beginselen van Bolkesteins concentratiegedachte, daar deze ‘op louter practische gronden […] de vorming van een afdeling der a-school verdedigen, waar de kern, de maatschappelijke vakken, wordt geamputeerd om te vervangen door het Latijn’.16 Het resultaat, ‘een vernielde maatschappijschool’, zet Duyverman aan de Haagse plannenmakers met klem te verzoeken de concentratiegedachte zorgvuldiger te bekijken.

Vervolgens gaat hij in Nieuwere stroomingen in het staatsinrichtingonderwijs in op de didactiek van de staatswetenschappen.17 Hierin staan ‘de betekenis van staatsburgerlijke vorming, de staatkundige en economische grondslagen en de geesteswetenschappelijke vorming’ centraal.18 De plaats van het leerboek in de lespraktijk en de zelfwerkzaamheid komen ruimschoots aan bod.19

In reactie op Bolkesteins voorstellen verkiest de V.O.S. ‘synchronisatie van vakken’ boven concentratie, immers ‘concentratie in zijn goedkope vorm van een wegsnijding van leervakken, die hun practisch nut en vormende waarde driekwart eeuw bewezen, betekende steeds de dood ervan of hun verwaarlozing. Een synchronisatie is dan de oplossing voor overlading’. Over het nut van de staatswetenschappen oordeelt de V.O.S. dat ‘leerlingen toekomstige staatsburgers en deelnemers aan het maatschappelijk-economisch leven én kiezer zijn’ en dat daarom ‘niemand zijn plaats in Staat en Maatschappij mag innemen, onkundig van de politieke en economische factoren, waaraan ieder nolens volens zijn deel heeft. Dit vergt maatregelen voor het daartoe inrichten van staatswetenschappelijk onderwijs’.20

In het verlengde hiervan mag ‘niemand enige kennis van, en het inzicht in de staatkundig-economische verhoudingen ontberen; niemand mag het voorrecht worden onthouden daarvan kennis te nemen onder deskundige leiding en onder schoolse tucht’. Het bestuur stelt dat ‘ieder [...] zich bewust [moet zijn] van zijn rechten en plichten in de staatkundige orde, van zijn relatieve macht en onmacht in de economische sfeer, […] als het beroepsleven niet in zijn dienende functie wordt gekend, als niet wapens zijn uitgereikt tegen radicalisme en extremisme op politiek en economisch gebied, blijkt de waarheid: ongelukkige burgers, […] en Staat en Maatschappij’. Het staatswetenschappelijk onderwijs tracht ‘[…] dit ongeluk te keren’; ‘het poogt onwetendheid te verminderen’.

Bij deze stelling blijft het niet. De V.O.S. benadrukt dat de tijd, die gekenmerkt is door opkomend nationaalsocialisme, geen vermindering van de sociale kennis vraagt, maar juist meer lessen in ‘de elementaire beginselen van de democratische rechtsstaat’ (constitutionele geletterdheid).21 Dit geldt ook voor gymnasiasten22: ‘wie geen economische of juridische studie kiest, kan’, volgens de V.O.S., ‘het tekort aan staatsrechtelijke en het volkomen gemis van economische kennis nimmer goed maken’. 23Daarnaast moet een hbs-a-abituriënt die een maatschappelijke functie wil gaan vervullen kennis hebben van de rechtsverhoudingen en de rechtsregels. Deze leerstof verdient ‘haar plaats alleen al om de onmisbare steun van de privaatrechtelijke materie aan staatsinrichting en economie’.24

‘Wie’, betoogt Duyverman, ‘een deel dezer verweven stof amputeert, schaadt het geheel der hoofd- of kernvakken en de begrijpende waardering van de arbeid van wetgever en rechter’. Hij haalt het V.O.S.-betoog aan ter onderstreping van zijn stelling dat ‘de publiek- en privaatrechtelijke stof, deductief gedoceerd als een logisch systeem van staatsorganisatie en als een sluitend geheel van rechtsnormen, dwingt tot scherp definiëren en critisch beschouwen, tot het met begrip lezen en logisch of historisch interpreteren van de Grondwet, de wet of het Wetboek’.25

Het Concentratieplan ontmoet in de pers en op de Haagse Pedagogische Conferentie van 3 januari 1940 de nodige weerstand.26 Daar komt Duyverman in zijn inleiding met een nuttig chronologisch overzicht van de ‘aanvallen’ op het vak staatswetenschappen, de betekenis van de maatschappelijke vakken en de verdediging van het vak in dagbladen en tijdschriften. Volgens hem wordt het onderwijs in economie, staatsinrichting en recht van het maatschappelijk verkeer27 weer op meer dan één wijze en van meer dan één zijde bedreigd: ‘De aanvallen, vaak feller naarmate minder gefundeerd, hebben in den kring van hen, die van het onderwijs in deze vakken hun levenswerk maken, […] wel eens ontsteltenis veroorzaakt’. Duyverman, die nog niet moegestreden was, vervolgt zijn verdediging met: ‘Nu lijkt het een algemeen maatschappelijk belang […] bekendheid te geven aan de zienswijzen van het V.O.S.-bestuur, en te resumeren door wie, waar en hoe het goed recht ervan bepleit wordt’.28

De voorstellen zijn niet meer op één hand te tellen. De wetgeving draait op volle toeren, maar niet voor staatsinrichtingsonderwijs. Bij Bolkestein staat de democratische vorming evenmin voorop. In het interbellum zijn er, hoe onvoorstelbaar ook, geen maatregelen genomen de staatsburgerlijke vorming in het onderwijs in een tijd van opkomend nationaalsocialisme te intensiveren.29