15.2 Routekaart ter versterking van de procedurele rechten van verdachten en beklaagden in strafprocedures

Zoals hiervoor duidelijk werd, maakt het voornemen om in EU-verband een aantal procedurele waarborgen vast te stellen al vanaf het Tampere-programma deel uit van het JBZ-beleid. Wel is het zo dat de nadruk in de loop der jaren meer op die procedurele waarborgen is gaan liggen. Zij worden (steeds nadrukkelijker) gezien als noodzakelijk tegenwicht aan de vergaande samenwerking op grond van het beginsel van wederzijdse erkenning. Met een dergelijk stelsel van minimumwaarborgen zou het interstatelijk vertrouwen kunnen worden vergroot, zo is de gedachte.

Een eerste beweging in de richting van harmonisering van procedurele waarborgen bij strafrechtelijke samenwerking (maar niet per se van versterking van de positie van de verdachte) vormde het Kaderbesluit verstekzaken.1 Dat introduceerde zelf geen rechtshulpinstrument, maar wijzigde andere kaderbesluiten met het oog op uniformering van de verschillende andere instrumenten op basis van het beginsel van wederzijdse erkenning wanneer het gaat om beslissingen gewezen ten aanzien van personen die niet zijn verschenen tijdens het proces. In grote lijnen komt het erop neer dat Kaderbesluit verstekzaken de verschillende weigeringsgronden met betrekking tot verstekzaken uniformeert en beperkt, en bepaalt dat die niet langer kunnen worden ingeroepen wanneer sprake is van dagvaarding in persoon, de verdachte is vertegenwoordigd door een gemachtigde raadsman of wanneer het verstekvonnis is medegedeeld en daarna een recht op verzet of hoger beroep bestaat of heeft bestaan. Daardoor, zo is de gedachte, ontstaan er minder misverstanden bij de strafrechtelijke samenwerking en zal die samenwerking vlotter verlopen.

Daags voor de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon heeft de Raad een resolutie aangenomen over een routekaart ter versterking van de procedurele rechten van verdachten en beklaagden in strafprocedures.2 Daarin verzoekt de Raad de Commissie om met voorstellen te komen voor in de bijlage bij de resolutie (de “routekaart’) opgesomde maatregelen (A-E) en te overwegen met een groenboek over voorlopige hechtenis (Maatregel F) te komen. Een aantal onderdelen uit de routekaart is inmiddels geconcretiseerd. Zo is een richtlijn vastgesteld betreffende het recht op vertaling en vertolking in strafprocedures (maatregel A uit de routekaart).3 Datzelfde geldt voor het recht op informatie in strafprocedures (maatregel B uit de routekaart).4 In richtlijn 2013/48/EU5 is een deel van maatregel C uit de routekaart (het recht op juridisch advies en rechtsbijstand) neergelegd, te weten het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en procedures in het kader van het Europees aanhoudingsbevel. Ook is met die richtlijn uitvoering gegeven aan maatregel D uit de routekaart (het recht op communicatie met familie, werkgever en consulaire autoriteiten). Ook is inmiddels een richtlijn vastgesteld betreffende het vermoeden van onschuld en het aanwezigheidsrecht.6 Het recht op gefinancierde rechtsbijstand, onderdeel van maatregel C uit de routekaart, moet nog worden neergelegd in regelgeving. Daarover is door de Commissie een voorstel voor een richtlijn gepubliceerd.7 Een ander voorstel van de Commissie, voor een richtlijn betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure, beoogt maatregel E uit de routekaart (bijzondere waarborgen voor kwetsbare verdachten of beklaagden) uit te voeren,8 althans ten dele.9 Eenmaal geïmplementeerd bieden deze richtlijnen de burger rechtstreeks afdwingbare procedurele waarborgen. Dat zou het vertrouwen dat de lidstaten in elkaar hebben moeten verhogen, in elk geval wanneer het om onderwerpen gaat die onder deze regelingen vallen. In het navolgende worden deze maatregel nader besproken.