6.3.1 Inleiding

De beperkende werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid op de bevoegdheid het algemene opschortingsrecht uit te oefenen, komt vooral tot uiting in de beoordeling van de doelmatigheid en evenredigheid van de uitoefening van het algemene opschortingsrecht.

Het algemene opschortingsrecht fungeert mede als pressiemiddel tot nakoming.1 Met het uitstellen van de nakoming van de verbintenis beoogt de schuldenaar onder andere zijn wederpartij tot gelijktijdige nakoming van zijn vordering te dwingen. De mate van de door de wederpartij gevoelde pressie is mede afhankelijk van de waarde van de verbintenissen over en weer en het belang bij nakoming daarvan voor partijen. Het is voorstelbaar dat de door de wederpartij gevoelde pressie minder hoog is wanneer zij (veel) minder heeft te vorderen dan te presteren.2 Andersom ligt het voor de hand dat de door de wederpartij gevoelde pressie tot nakoming hoger is wanneer zij (veel) meer te vorderen heeft dan te presteren. Tevens is goed denkbaar dat de gevoelde pressie mede wordt beïnvloed door het belang dat de wederpartij heeft bij nakoming van de verbintenis door haar schuldenaar. Waarschijnlijk zal de wederpartij voor wie de uitoefening van het opschortingsrecht bijvoorbeeld tot schade of zelfs faillissement zal leiden een stevigere prikkel tot gelijktijdige nakoming voelen dan de wederpartij voor wie de opschorting van de nakoming niet of nauwelijks tot nadeel leidt. Dit laatste kan zich bijvoorbeeld voordoen in het geval dat een partij is opgehouden met het betalen van de maandelijkse prijs voor haar sportschoolabonnement, omdat zij geen gebruik maakt van de geboden faciliteiten. Wanneer de sportschool haar dan bij wijze van uitoefening van een opschortingsrecht de toegang tot de sportschool ontzegt, zal zij dit vermoedelijk niet of nauwelijks als een prikkel tot nakoming voelen.3

Op zichzelf behoeft het belang dat de wederpartij bij nakoming heeft of een ongelijke waardeverhouding tussen de verbintenissen over en weer niet in de weg te staan aan een beroep op het algemene opschortingsrecht. De schuldenaar mag de nakoming van zijn verbintenis opschorten, ook wanneer de verbintenis meer waard is dan de vordering of wanneer hij weet dat zijn wederpartij een gewichtig belang bij nakoming heeft dat misschien wel groter te noemen is dan het belang dat de schuldenaar heeft bij nakoming door zijn wederpartij. Anders gesteld mag de uitoefening van een opschortingsrecht ‘best een beetje pijn doen’ en het is niet ondenkbaar dat de schuldenaar zijn verweer daarop inricht door, voor zover mogelijk, te kiezen voor het opschorten van de nakoming van een verbintenis waarvan hij vermoedt dat hij daarmee zijn wederpartij tot nakoming zal kunnen bewegen.4 Zou dit anders zijn, dan zou dat in zekere mate aan het opschortingsrecht de functie van een pressiemiddel ontnemen en de uitoefening van een opschortingsrecht minder doelmatig kunnen maken.5

Tegelijk heeft een schuldenaar zich wel rekenschap te geven van de positie en belangen van zijn wederpartij (art. 6:2 lid 1 BW). De uitoefening van het algemene opschortingsrecht is of wordt naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar als deze uitoefening niet doelmatig of evenredig is in het licht van de omstandigheden van het geval.6 Daarbij speelt de mate van de niet-nakoming van de wederpartij een rol. In de parlementaire geschiedenis worden drie gevallen onderscheiden:

De waardeverhouding tussen de verbintenissen over en weer of de bij de nakoming van de verbintenis gemoeide belangen van de wederpartij kunnen meebrengen dat de schuldenaar dient af te zien van het uitstellen of verder uitstellen van de nakoming van zijn verbintenis of eventueel moet kiezen voor andere, voor zijn wederpartij minder bezwaarlijke, rechtsmaatregelen.8 Deze omstandigheden kunnen ook van invloed zijn op de evenredigheid van de uitoefening van het algemene opschortingsrecht. De mate van de tekortkoming van de wederpartij, die met name tot uitdrukking komt in de waardeverhouding tussen de wederzijdse verbintenissen, komt aan de orde in § 6.3.2. In § 6.3.3 en § 6.3.4 ga ik in op de met de opschorting gemoeide belangen van de wederpartij of de gevolgen daarvan voor haar. In § 6.3.5 komt aan de orde dat het tijdelijke karakter van het algemene opschortingsrecht mede van invloed is op de uitoefeningsbevoegdheid. Mede in verband met dat tijdelijke karakter komt in § 6.3.6 aan de orde of de schuldenaar gehouden is op te geven wat hij beoogt te bewerkstelligen met de uitoefening van het algemene opschortingsrecht.