2.4.1 Pandrecht op grond

Ten eerste bespreek ik de bevoegdheden die de pandgebruiker kreeg uit een verpand stuk grond. Een tekst die een beeld gaf van de mogelijkheden om grond te gebruiken door de pandhouder is D. 20,1,11,1 (Marcianus). De schuldeiser mocht als volgt de grond gebruiken en de vruchten ervan trekken:

De tekst laat de drie belangrijkste manieren zien waarop de pandgebruiker een verpand stuk grond kon exploiteren. De pandgebruiker kon de aan hem verpande woning bewonen.2 Daarnaast kon hij de grond verhuren en zo burgerlijke vruchten innen. De verhuur kon niet alleen aan derden plaatsvinden,3 maar ook aan de pandgever.4 Ten slotte had de pandgebruiker de mogelijkheid om verpande grond zelf te bewerken. De waarde van de verhuur of de geoogste vruchten kwam in mindering op de gesecureerde vordering of kwam in plaats van een rentevergoeding.5 In teksten waarin de pandhouder zijn recht van pandgebruik uitoefende door bewoning had het recht van pandgebruik steeds een rentefunctie.6

Naast deze rechten had de pandgebruiker mogelijk de bevoegdheid om rechten uit te oefenen die afhankelijk waren van de grond waarop hij een pandrecht had. Gedacht kan worden aan een recht van erfdienstbaarheid dat was gevestigd ten behoeve van de aan de pandgebruiker verpande grond. Dit volgt uit D. 8,1,16 (Julianus).7 Uit de tekst blijkt dat de pandhouder op een stuk grond een actie tot opeising van een erfdienstbaarheid mocht instellen. Zoals gezegd kan dit impliceren dat de pandhouder al in de tijd van Julianus bevoegd was om een aan het verpande stuk grond verbonden recht, de erfdienstbaarheid, uit te oefenen.

D. 43,25,1,5 (Ulpianus), die op de voornoemde Julianustekst is gebaseerd, geeft hetzelfde beeld:

Deze tekst laat zien dat de pandhouder een erfdienstbaarheid ten behoeve van de verpande grond mocht uitoefenen. Hij verkreeg immers het houderschap van de erfdienstbaarheid.9