8.7.2 Art. 287a Fw

Om het minnelijke traject sterker te bevorderen en een meer effectieve werking van de schuldsaneringsregeling te bewerkstelligen, heeft de wetgever in aansluiting op art. 285 Fw de al eerder genoemde gedwongen schuldregeling van art. 287a Fw geïntroduceerd.

Art. 287a Fw luidt voor zover hier van belang als volgt:

De gedwongen schuldregeling van art. 287a Fw is een novum in de Faillissementswet. Ons recht kent weliswaar de zogenoemde dwangakkoorden in de Faillissementswet, waardoor schuldeisers tegen hun wil gebonden raken aan een wettelijk akkoord, maar deze gedwongen gebondenheid wordt gerechtvaardigd door enerzijds het saneringsbelang van de schuldenaar en anderzijds het feit dat de wettelijke regeling de belangen van de schuldeisers op voldoende wijze waarborgt. De gedwongen schuldregeling van art. 287a Fw is evenwel van andere orde, omdat de totstandkoming van een buitengerechtelijke regeling niet plaatsvindt binnen de dwingende wettelijke kaders, maar wordt beheerst door de contractsvrijheid en derhalve in beginsel vrij is van rechterlijk toezicht. In art. 287a Fw wordt de gedwongen schuldregeling overigens niet nader uitgewerkt. De wetgever heeft de regeling eenvoudig willen houden, om op deze wijze een succesvolle afronding van het minnelijke traject te kunnen bevorderen. Door de regeling van art. 287a Fw kan een minnelijke regeling worden afgedwongen, zodat daarmee een wettelijke schuldsaneringsregeling kan worden voorkomen. Het spreekt voor zich dat de regeling alleen geldt voor de schuldenaar die natuurlijk persoon is. De schuldenaar doet het verzoek van de gedwongen schuldregeling tegelijkertijd met het verzoek om toepassing van de schuldsaneringsregeling. De rechter beoordeelt eerst het verzoek van art. 287a Fw. Wordt het verzoek van art. 287a Fw afgewezen, dan zal aan de schuldenaar worden gevraagd of hij het schuldsaneringsverzoek handhaaft.2

Uit de hiervoor besproken rechtspraak van de Hoge Raad blijkt een weigerachtige schuldeiser slechts onder zeer bijzondere omstandigheden gedwongen te kunnen worden zijn medewerking te verlenen aan een buitengerechtelijke regeling.3 De rechter zal zich moeten vergewissen of de weigerachtige schuldeiser ex art. 3:13 lid 2 BW misbruik heeft gemaakt van zijn bevoegdheid door niet met de buitengerechtelijke regeling in te stemmen. Er dient een belangenafweging plaats te vinden tussen de schuldenaar en de weigerachtige schuldeiser. De gedwongen schuldregeling van art. 287a Fw kan min of meer worden gezien als een codificatie van lagere rechtspraak betreffende de veroordeling van een weigerachtige schuldeiser tot deelneming aan een buitengerechtelijke regeling. De bewoordingen van art. 287a Fw zijn immers nagenoeg van gelijke strekking als art. 3:13 lid 2 BW slot, waardoor een verzoek van art. 287a Fw op dezelfde wijze dient te worden beoordeeld.4 Dit blijkt tevens uit de memorie van toelichting bij art. 287a Fw:

De omstandigheden die vervolgens door de wetgever worden opgenoemd, zijn ontleend aan Van der Heiden in zijn annotatie onder een uitspraak van de rechtbank Almelo.6 In het eerder genoemde arrest van 2005 legt de Hoge Raad bij de beoordeling van het verzoek tot medewerking aan een buitengerechtelijke regeling een zwaardere toets aan. Overigens gaat de Commissie Schone Lei II in haar advies bij de vraag hoe het verzoek van art. 287a Fw dient te worden beoordeeld, uit van dezelfde criteria als de wetgever.

De wetgever heeft uitdrukkelijk het Payroll-arrest van de Hoge Raad voor zover het een art. 287a Fw-procedure betreft opzij gezet en de in de lagere rechtspraak ontwikkelde criteria op het punt van de gedwongen schuldregeling van toepassing verklaard op een art. 287a Fw-procedure. Dit valt op te maken uit de reactie van de minister op de brief van de Brancheorganisatie van Bewindvoerders WSNP (hierna: BBW), waarin BBW zich uitspreekt over de negatieve gevolgen van het Payroll-arrest van de Hoge Raad voor de gedwongen schuldregeling van art. 287a Fw. De minister:

Hiervoor is uiteengezet dat art. 287a Fw beschouwd kan worden als een codificatie van lagere rechtspraak inzake de verplichte medewerking van een weigerachtige schuldeiser aan een buitengerechtelijke regeling. Benadrukt dient overigens te worden dat de rechter die op grond van art. 287a Fw zou oordelen dat een weigerachtige schuldeiser gebonden is aan een buitengerechtelijke regeling, dit oordeel niet tot gevolg heeft dat gesproken kan worden van een zogenaamd 'buitengerechtelijk dwangakkoord'. Het oordeel van de rechter ziet immers slechts op deze weigerachtige schuldeiser(s) en door toewijzing van het verzoek wordt slechts deze schuldeiser(s) aan de buitengerechtelijke regeling gebonden. Een verder, meer algemeen bereik krijgt de regeling derhalve niet. Er is geen sprake van een wettelijk 'dwangakkoord' met eenzelfde bereik en met dezelfde rechtsgevolgen als een akkoord in de zin van de Faillissementswet.

Het verzoek tot medewerking aan een buitengerechtelijke regeling waar de rechter tot voor kort in kort geding over oordeelde, is door de wetgever verplaatst naar de insolventierechter in het kader van een verzoek om toelating tot de schuldsaneringsregeling. Een van de belangrijkste doelstellingen van wetsvoorstel 29 942 was om de werklast van de rechterlijke macht te verlichten. Het is nog maar de vraag of deze doelstelling in de toekomst zal worden bereikt. Zoals ik het thans kan overzien, zal de werklast van de kortgedingrechter door art. 287a Fw slechts worden verschoven naar de toch al overbelaste insolventierechter.9 Deze laatste mag dan beschikken over een uitgebreider en vollediger dossier en door zijn specialisatie beter zijn geëquipeerd dan de kortgedingrechter, hij dient ingevolge art. 287a lid 5 Fw wel eenzelfde toets aan te leggen als de kortgedingrechter bij de beoordeling van de vraag of één of meer schuldeisers in redelijkheid hun stem aan een buitengerechtelijke regeling hebben kunnen onthouden.

Door de al eerder genoemde Brancheorganisatie van Bewindvoerders WSNP is jegens de Minister van Justitie de vrees geuit dat schuldhulpverleners over onvoldoende middelen beschikken om te onderzoeken of een schuldeiser zich ten onrechte tegen een minnelijke regeling verzet. De minister heeft hierop als volgt geantwoord:

Bij het antwoord van de minister kan echter worden opgemerkt dat bij een minnelijke schuldregeling hetzelfde ingrijpende rechtsgevolg kan ontstaan als bij het wettelijk traject, zij het dat het rechtsgevolg niet van rechtswege ontstaat. Dat neemt niet weg dat ook bij een minnelijke schuldregeling kan worden overeengekomen dat de niet-voldane gedeelten van de vorderingsrechten omgezet worden in natuurlijke verbintenissen.11 Mijns inziens is dit de clou van een minnelijke regeling en wordt de saneringsgedachte juist hierin gevonden. Het volgen van het minnelijke traject heeft weinig zin indien de schuldenaar nadien door zijn schuldeisers voor het restant kan worden aangesproken. Minnelijke regelingen gaan daarom veelal zelfs een stap verder dan het wettelijke traject en de buitengerechtelijke regelingen worden veelal zodanig geformuleerd dat de niet-voldane gedeelten van de vorderingen worden kwijtgescholden.12

Een weigerachtige schuldeiser die door de rechter ingevolge art. 287a Fw is veroordeeld tot medewerking aan de buitengerechtelijke regeling, staat in beginsel hetzelfde arsenaal aan vorderingen ten dienste als een schuldeiser die vrijwillig tot de buitengerechtelijke regeling is toegetreden. Zij het dat een gedwongen schuldeiser geen beroep kan doen op een wilsgebrek in de zin van art. 3:44 BW en art. 6:228 BW vanwege het niet voldoen aan de daarin gestelde vereisten. Van een gedwongen schuldeiser kan immers niet worden gezegd dat hij partij is geworden door de onjuiste voorstelling/het bedrog, maar door het vonnis. Evenmin kan hij zeggen dat hij de overeenkomst zonder de onjuiste voorstelling/het bedrog niet zou hebben gesloten. Dit wordt ook door de minister onderkend: