4.3.1.3 De contractuele opzegbevoegdheid

Het komt wel voor dat in het contract de tekst van artikel 7:408 lid 1 BW letterlijk is overgenomen of woorden van gelijke strekking. Opzegbaarheid is dan het uitgangspunt. Ten aanzien van de opzegbevoegdheid die voortvloeit uit artikel 7:408 lid 1 BW geldt dat de redelijkheid en billijkheid deze kan aanvullen (artikel 6:248 lid 1 BW), gelet op de uitschakelbepaling van artikel 7:400 lid 2 BW (zie paragraaf 4.3). Deze uitschakelbepaling vindt hier in principe geen toepassing, omdat het contractueel beding en geen wettelijk voorschrift betreft. Of deze contractuele opzegbepaling ruimte voor aanvulling laat, is een uitlegkwestie.3 De vraag die in dit verband rijst, is of partijen daadwerkelijk voor ogen hadden de opdrachtgever een onbegrensde opzegbevoegdheid te verlenen of ‘simpelweg’ de wettekst hebben gekopieerd of herschreven. Voor het antwoord van die vraag moet worden gekeken naar ‘de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan deze bepalingen mochten toekennen en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten’, waarbij mede van belang kan zijn tot welke maatschappelijke kringen partijen behoren en welke rechtskennis van zodanige partijen kan worden verwacht.4

Als partijen alleen de wettekst hebben gekopieerd of herschreven zonder dat zij over deze opzegbepaling (intensief) overleg hebben gevoerd, lijkt het voor de hand te liggen dat de onbegrensde opzegbevoegdheid van de opdrachtgever ruimte laat voor aanvulling op grond van de aanvullende beperking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 7:408 lid 1 BW).5 Een andere uitleg zou immers meebrengen dat enkel het kopiëren van de wettekst in het contract kan leiden tot een andere uitkomst, inhoudende dat geen ruimte bestaat voor de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 1 BW). Naar mijn overtuiging moet daarom worden bekeken of partijen voor ogen hadden aan te sluiten bij het systeem van de wet of dat zij hier expliciet van wilden afwijken. In de situatie dat zij aansluiting hebben gezocht bij het systeem van de wet, zou de contractuele bepaling ruimte laten voor aanvulling op grond van artikel 6:248 lid 1 BW (zie paragraaf 4.3).6 In dat geval geldt hetgeen ik heb beschreven in paragraaf 4.3.1.1 (voor de duurovereenkomst van opdracht voor onbepaalde tijd) respectievelijk paragraaf 4.3.1.2 (voor de duurovereenkomst van opdracht voor bepaalde tijd). Als partijen hebben beoogd van het wettelijk systeem af te wijken, dan hangt de beantwoording van de vraag of de contractuele bepaling ruimte laat voor aanvulling, af van de wijze waarop het beding is geformuleerd. Hierbij geldt in zijn algemeenheid dat een gedetailleerde contractuele opzegregeling zich minder snel leent voor aanvulling, omdat een dergelijke regeling doorgaans geen leemte kent om te worden aangevuld.7 Mocht de ruimte voor aanvulling ontbreken, dan blijft de mogelijkheid bestaan dat de contractuele opzegregeling terzijde wordt geschoven door de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW). Door die terzijdestelling kan eventueel een hiaat ontstaan, die weer kan worden aangevuld met de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 1 BW), mits de rechtsverhouding tussen partijen die aanvulling behoeft.

Partijen kunnen de opzegbevoegdheid van de opdrachtgever contractueel hebben ingeperkt.8 Deze bevoegdheid kan bijvoorbeeld zijn gekoppeld aan bepaalde (gewichtige) redenen. Zonder zo’n reden kan de opdrachtgever in principe niet rechtsgeldig opzeggen. Of de contractuele bepaling ruimte voor aanvulling laat (artikel 6:248 lid 1 BW), wat afhangt van de formulering van het beding en dus van uitleg, is in dit verband eigenlijk irrelevant.9 De contractuele regeling die slechts in algemene zin bepaalt dat de opdrachtgever een gewichtige reden voor opzegging moet hebben of specifieke gewichtige redenen noemt, zal naar mijn inschatting qua norm immers niet of nauwelijks verschillen van de voldoende zwaarwegende grond voor opzegging, welke eis uit de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 1 BW) kan voortvloeien (zie paragraaf 4.3.1.1).

In het gros van de gevallen waarin de opzegbevoegdheid van de opdrachtgever contractueel is gekoppeld aan bepaalde (gewichtige) redenen, is ook opgenomen welke omstandigheden (in ieder geval) kwalificeren als gewichtige redenen.10 Als de situatie zich voordoet dat de opzegbevoegdheid van de opdrachtgever contractueel aan banden is gelegd en hij hierdoor de overeenkomst met de opdrachtnemer in principe niet kan opzeggen, kan het alsnog gebeuren dat de opzeggingsbescherming van de opdrachtnemer moet wijken voor het belang dat de opdrachtgever bij de opzegging heeft.11 De twee gronden die hiertoe kunnen leiden, zijn de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid en onvoorziene omstandigheden.12 Beide gronden bevatten een zeer strenge norm.13

De mogelijkheid bestaat dat partijen de opzegbevoegdheid van de opdrachtgever volledig hebben uitgesloten. Ten aanzien van de opdrachtnemer aan de onderkant ligt zo’n afspraak – en daarmee een hoge mate van opzeggingsbescherming voor deze opdrachtnemer – allesbehalve voor de hand (zie paragraaf 4.2.1).14 Mocht toch sprake zijn van zo’n contractueel beding, dan kan de opdrachtgever – net als bij de vorige situatie – de overeenkomst alsnog opzeggen op grond van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid of onvoorziene omstandigheden. Hoewel beide gronden nog altijd dezelfde strenge norm bevatten, heeft het beroep van de opdrachtgever hierop evenwel meer kans van slagen dan bij de vorige situatie. Een algehele contractuele uitsluiting van de opzegbevoegdheid, dus ook wegens gewichtige redenen, zal namelijk meebrengen dat partijen voor eeuwig aan elkaar zullen vastzitten en dat is bij de overeenkomst van opdracht een niet te verkiezen uitgangspunt.15 Dat geldt met name voor de duurovereenkomst voor onbepaalde tijd. Bij de duurovereenkomst voor bepaalde tijd speelt dat immers minder, nu deze overeenkomst in beginsel eindigt door het verstrijken van de tijd waarvoor zij is aangegaan.16