8.1 Inleiding

In het derde hoofdstuk heb ik vastgesteld dat een schending van gerechtvaardigd vertrouwen in het civiele recht – voor zover relevant voor dit onderzoek – verschillende toetsingskaders kent voor (i) het ten onrechte wekken van vertrouwen dat er een bevoegdhedenovereenkomst tot stand zal komen of een eenzijdige toezegging is gedaan, (ii) het niet nakomen van een bevoegdhedenovereenkomst of toezegging en (iii) het ten onrechte scheppen van de verwachting dat verstrekte informatie juist en volledig is en gedrag daarop mag worden afgestemd.

De eerste twee vormen van vertrouwensschending – een niet tot stand gekomen rechtshandeling en het niet nakomen van verplichtingen die voortvloeien uit een geldige rechtshandeling – zijn het onderwerp van dit hoofdstuk. De derde vorm van vertrouwensschending behandel ik in het hiernavolgende hoofdstuk.

De bevoegdhedenovereenkomsten en eenzijdige toezeggingen van dit onderzoek zijn verbintenisscheppende rechtshandelingen.1 Door een bevoegdhedenovereenkomst aan te gaan of een eenzijdige, gerichte toezegging te doen, belooft de overheid iets aan een burger. Hierna spreek ik als verzamelnaam voor deze twee rechtshandelingen ook wel over ‘geldige rechtshandeling’.2 Zoals in het vijfde hoofdstuk is uiteengezet, kan de vraag van nakoming van een bevoegdhedenovereenkomst of eenzijdige toezegging zelfstandig van eventueel daarmee samenhangende besluitvorming aan de civiele rechter worden voorgelegd, maar kan nakoming daarvan in de vorm van het (inspannen tot) nemen van publiekrechtelijke (appellabele) besluiten niet bij de civiele rechter worden afgedwongen.3 Een teleurgestelde burger kan in geval van een tekortkoming in de nakomingsverplichtingen bij de civiele rechter slechts schadevergoeding vragen. Indien een toezegging niet ziet op appellabele besluitvorming, is het wel mogelijk nakoming van de toezegging bij de civiele rechter te vorderen.

Voor een succesvolle civiele rechtsgang die leidt tot een veroordeling van de overheid tot nakoming of betaling van schadevergoeding, is gerechtvaardigd vertrouwen4 in de nakoming van een geldige rechtshandeling een voorwaarde.5 De civiele rechter beoordeelt aan de hand van dezelfde maatstaf of sprake is van vertrouwen op de aanwezigheid en nakoming van een bevoegdhedenovereenkomst of toezegging. Eerst onderzoekt hij of een rechtsgeldige rechtshandeling tot stand is gekomen (paragraaf 8.2), waarna hij de inhoud daarvan vaststelt (paragraaf 8.3). Vervolgens beoordeelt hij of de overheid haar contractuele afspraak of eenzijdige toezegging is nagekomen (paragraaf 8.4) en zo niet, of aan remedies voor de vertrouwensschending wordt toegekomen (paragraaf 8.5).