6.1.1 Wat vinden medewerkers van de IND van het vaststellen van innerlijke processen en overtuigingen van de asielzoeker?

De geïnterviewde medewerkers noemen vijf problemen bij het vaststellen van innerlijke processen en overtuigingen van de asielzoeker. Deze problemen houden verband met: a) de aard van de vast te stellen feiten, b) het beleid, c) het beeld van de asielzoeker die een bekering of zijn seksuele gerichtheid ten grondslag legt aan een asielaanvraag, d) het wantrouwen ten aanzien van het motief van deze asielzoekers en e) de rol van belangengroeperingen, kerken en politieke partijen. Hieronder worden deze aspecten toegelicht vanuit het perspectief van de IND-medewerker.

Een paar medewerkers verklaren negatieve associaties te hebben bij het beoordelen van de geloofwaardigheid van verklaringen die verband houden met een bekering of seksuele gerichtheid van de asielzoeker. Zij vinden dit ‘moeilijk’ of ‘niet leuk’. Het zijn verklaringen waarop veel medewerkers zeggen weinig grip te hebben in vergelijking met andere vaak voorkomende feiten, juist omdat er volgens hen weinig zekerheid is te verkrijgen.

Er blijft bij dit type feiten vaker informatieonzekerheid bestaan of een vastgestelde geloofsovertuiging of seksuele gerichtheid correspondeert met de werkelijkheid. In het onderstaande fragment illustreert een medewerker wat volgens hem het verschil is met de beoordeling van verklaringen over het actief zijn voor een politieke partij:

Bekeringen en seksuele gerichtheid worden door deze medewerker getypeerd als ‘vage dingen’, in tegenstelling tot lidmaatschap van een politieke partij. Om de geloofwaardigheid van verklaringen te beoordelen vergelijkt een medewerker die verklaringen met andere (objectieve) informatiebronnen om zo de externe consistentie van de verklaringen te beoordelen. Daarnaast beoordeelt hij of het relaas plausibel is en intern consistent. Bij gebrek aan objectief referentiemateriaal om de externe consistentie vast te stellen, zal de medewerker de geloofwaardigheid van de verklaringen dus uitsluitend moeten beoordelen aan de hand van de interne consistentie en plausibiliteit van de verklaringen. Wat als plausibel of intern consistent wordt beschouwd, kan per medewerker verschillen en hangt bijvoorbeeld af van de opvattingen van de medewerker over hoe iemand tot het besluit kan komen zich te bekeren of hoe iemand met zijn seksualiteit omgaat in een land waar dat afwijkt van de norm. Er bestaan onder medewerkers minder duidelijke verwachtingen van wat iemand die is bekeerd, wordt geacht te weten of voelen, dan van iemand die actief lid is van een politieke partij. Dat levert actieonzekerheid op over de te stellen vragen. Het is daardoor voor IND-medewerkers veel moeilijker om de verklaringen van de asielzoeker te beoordelen. Van een politiek actieve asielzoeker wordt bijvoorbeeld verondersteld dat hij op de hoogte is van de samenstelling en ideologie van een politieke partij. Dergelijke informatie kan door medewerkers meestal worden teruggevonden in ambtsberichten, of desnoods worden opgezocht via het internet. Zulke consensus is onder IND-medewerkers veel minder aanwezig als het gaat over innerlijke processen of overtuigingen, vanwege het subjectieve karakter daarvan.

Verschillende medewerkers uiten kritiek op het beleid omtrent bekeringen en seksuele gerichtheid. Het komt op deze medewerkers te soepel en ook willekeurig over. Christenen, bekeerlingen en leden van de LHBT-gemeenschap staan in de Vreemdelingencirculaire in het landenbeleid over een aantal landen genoemd als risicogroep of kwetsbare minderheidsgroep. Een aantal medewerkers vraagt zich af waarom zij in het beleid over sommige de landen wel als bijzondere groep worden aangemerkt en in het beleid met betrekking tot andere landen niet.

Het is volgens deze medewerker moeilijk te verteren dat asielzoekers van wie zij overtuigd is dat ze niet hebben te vrezen voor vervolging of ernstige mensenrechtenschendingen in hun land van herkomst, in haar ogen zo eenvoudig in aanmerking komen voor een asielvergunning omdat het beleid voor bekeerlingen uit bepaalde islamitische landen ruimer is. Deze gevoelens worden breder gedeeld binnen de organisatie. Ook vinden sommige medewerkers het moeilijk dat ze zich gedwongen voelen om asielaanvragen in te willigen van personen van wie zij vermoeden dat ze zich voordoen als bekeerling of homoseksueel. Anderzijds zijn ze gedwongen om aanvragen af te wijzen van personen die niet kwalificeren voor asielbescherming maar van wie ze wel vermoeden dat ze moeten terugkeren naar moeilijke omstandigheden in het land van herkomst, omdat voor hen geen bijzonder beleid geldt. Deze asielzoeker ‘verdienen’ in de ogen van de medewerker die vergunning meer. Het beleid komt op deze medewerkers in die gevallen onrechtvaardig over.

Daarnaast vinden deze medewerkers dat dit ‘coulante’ beleid hen frustreert in het naar behoren uitvoeren van hun taak. Veel IND-medewerkers zien het immers niet alleen als hun taak om het beleid toe te passen, maar ook om de ‘echte’ vluchteling te onderscheiden van de ‘onechte’. Omdat het beleid voor deze groepen relatief soepel is, hebben zij het idee dat ze die taak niet goed kunnen uitvoeren.

Een derde reden waarom medewerkers het vaststellen van een bekering of seksuele gerichtheid moeilijk vinden, heeft te maken met het (gepercipieerde) ‘type’ asielzoeker dat op deze gronden een beroep doet. Asielzoekers die om politieke redenen hun land ontvluchten, zijn volgens verschillende medewerkers meestal beter in staat om hun relaas te onderbouwen met bewijsmateriaal en kunnen het risico dat ze stellen te lopen specifieker onder woorden brengen. Zoals deze medewerker het verwoordt: ‘die kunnen dat vaak ook goed beargumenteren waarom ze dingen doen. Daar kan ik makkelijker mee uit de voeten dan bekeerlingen.’6

Vergelijkbare opmerkingen zijn door meerdere medewerkers gemaakt. Vooral medewerkers die al wat langer voor de organisatie werken, merken op dat er steeds minder ‘klassieke vluchtelingen’ asiel aanvragen. Ze doelen op mensen die in het land van herkomst bijvoorbeeld zeer politiek actief waren en om die reden moesten vluchten voor de autoriteiten. Het is voor sommige IND-medewerkers kennelijk eenvoudiger om zich te verplaatsen in de gedachtegang van een politiek activist, dan in die van iemand die stelt te zijn bekeerd of die vreest voor terugkeer vanwege zijn seksuele gerichtheid. Veel medewerkers zijn zelf niet gelovig, of gelovig opgevoed en zijn geen LHBT-er. Zij vinden het moeilijk om zich in te denken wat iemand beweegt zich te bekeren of hoe het voelt om je bewust te worden van je seksuele gerichtheid, indien die afwijkt van wat in een maatschappij of door de overheid normaal wordt gevonden. Het is daardoor voor hen in sommige gevallen ook moeilijk om de plausibiliteit van de verklaringen te beoordelen. Er zijn ook medewerkers die zelf gelovig of LHBT-er zijn, of gelovigen of LHBT-ers in hun omgeving hebben. Zij lopen het risico dat ze hun eigen opvattingen over en ervaringen met deze personen als maatstaf nemen voor wat zij van de asielzoeker verwachten.

Bij gebrek aan objectief referentiemateriaal beoordelen medewerkers de plausibiliteit van verklaringen deels door voor zichzelf na te gaan of de asielzoeker handelt zoals een ‘normaal’ persoon. Als dit niet het geval is, kunnen ze het gedrag van de asielzoeker als ‘bevreemding wekkend’ bestempelen. Hoe een ‘normaal’ mens tot een bekering komt, of omgaat met zijn seksuele gerichtheid is moeilijker voor te stellen voor de gemiddelde medewerker dan ander gedrag.

Hoe een proces van bekering verloopt, is voor de meeste medewerkers minder invoelbaar of voorstelbaar dan wat een drijfveer vormt voor politiek activisme. Medewerkers zeggen bijvoorbeeld weinig waarde te hechten aan verklaringen van bekeerlingen die erop neerkomen dat ze tot het christendom zijn bekeerd omdat ze in Nederland zijn opgenomen in een christelijke gemeenschap.

Wanneer een medewerker een motief voor bekering niet legitiem vindt en de asielzoeker zich niet gedraagt zoals hij van een bekeerling verwacht, zal dit uiteraard niet meteen leiden tot afwijzing van de asielaanvraag. Maar als de medewerker er zelf niet van overtuigd is dat iemand oprecht is bekeerd of daadwerkelijk homoseksueel is, kan dit de medewerker wel aanleiding geven om een kritischere houding aan te nemen. Als ze niet zijn overtuigd van de bekering zeggen medewerkers meer hun best te doen om de oprechtheid van de bekering kritisch te onderzoeken.

Medewerkers zijn zich ervan bewust dat de betekenis die het geloof voor iemand heeft, verschilt per persoon. Dit is een bijkomende reden waardoor het voor hen moeilijk is om in het algemeen te verwoorden in wat voor gevallen een bekering ‘oprecht’ is. Er zijn geen harde criteria die kunnen dienen als spoorboekje voor een normaal bekeringsproces, noch is er een lijst van typische uitspraken die je van een bekeerling mag verwachten. Medewerkers worstelen met de vraag hoe zo iets subjectiefs, toch kan worden geobjectiveerd. Hoe zij, met andere woorden, de ‘oprechte’ bekering kunnen onderscheiden van de ‘onoprechte’ bekering?

Er heerst onder medewerkers veel wantrouwen over de oprechtheid van asielzoekers die zich op hun bekering of seksuele gerichtheid beroepen. Medewerkers vermoeden dat een deel van de asielzoekers dat zich hierop beroept geen beschermingsbehoefte heeft, maar zich uitsluitend als zodanig voordoet om voor vergunningverlening in aanmerking te komen. De onderstaande medewerker zegt dat zij vooral moeite heeft met gestelde bekeringen die in Nederland hebben plaatsgevonden.

Een asielzoeker kan volgens de hierboven geciteerde medewerker wel ‘de goede antwoorden’ geven, maar ze zegt daardoor niet per definitie ook zelf te worden overtuigd. Een groot deel van de geïnterviewde medewerkers deelt dergelijke twijfels en vermoedt dat een aanzienlijk deel van de asielrelazen waarover ze een oordeel moeten vormen, onwaar zijn. Voor die vermoedens worden verschillende argumenten gegeven. Een eerste argument dat door medewerkers wordt gegeven, is dat ze een vast patroon herkennen in de verhalen die een deel van de asielzoekers vertelt. Daaruit leidt de hieronder aangehaalde medewerker af dat het verhaal is ‘geconstrueerd’, of vooraf ingestudeerd.

Deze medewerker legt een verband tussen de toename van het aantal Chinezen dat bescherming vraagt omdat ze als christen vervolgd worden en hij vermoedt dat het asielrelaas is geconstrueerd. Ik vroeg hem of een verslechtering van de positie van christenen in China niet de reden zou kunnen zijn. Hij antwoordde dat daarvan uiteraard ook sprake kan zijn, maar dat de details van sommige verhalen zozeer op elkaar lijken dat bij hem twijfel ontstaat over de oprechtheid van het verhaal. Om dit te illustreren geeft hij een ander voorbeeld:

Een tweede aanleiding voor twijfel is dat asielzoekers zich vaak pas laat in de procedure op een bekering of op hun seksuele gerichtheid beroepen, of pas in het kader van een vervolgaanvraag. Het aanvoeren van een bekering komt in die gevallen op sommige medewerkers dan over als een laatste poging van een asielzoeker om toch nog een vergunning ‘in de wacht te slepen’.

Deze medewerker uit zijn wantrouwen nog duidelijker:

Dit betekent overigens niet dat medewerkers geen begrip hebben voor de asielzoeker. Ze zijn wel kritisch over het beleid dat deze praktijk mogelijk maakt.

Een derde omstandigheid die twijfel wekt bij medewerkers is dat als het beleid gunstiger wordt voor een bepaalde groep asielzoekers, meer asielzoekers aanvoeren tot die groep te behoren.

Dit wantrouwen leidt vooral tot frustratie onder medewerkers. Ze kunnen de bij hun ontstane twijfel immers veelal niet onderbouwen, waardoor ze dit wantrouwen niet formeel kunnen betrekken in de geloofwaardigheidsbeoordeling. Ze voelen zich dan dus soms genoodzaakt om een aanvraag in te willigen van iemand van wie ze overtuigd zijn dat hij geen risico loopt bij terugkeer. De twijfel van de medewerker kan wel aanleiding geven om het asielrelaas extra kritisch te onderzoeken.

Niet alleen worden sommige asielzoekers die stellen te zijn bekeerd door sommige medewerkers met argwaan benaderd, ook de rol van bepaalde kerken en politici wordt door hen bekritiseerd. Hiervan lijkt minder sprake bij asielverzoeken waarbij de seksuele gerichtheid een rol speelt. Volgens sommige medewerkers proberen kerken actief asielzoekers tot het christendom te bekeren. Asielzoekers worden volgens verschillende medewerkers met dit doeleinde door kerken opgehaald uit asielzoekerscentra:

Dit soort kerken zijn volgens de hieronder aangehaalde medewerker blij dat dankzij asielzoekers de kerken weer vol zitten. Kerken hebben er volgens hem belang bij dat de IND de bekeerling ook toelaat tot Nederland.

Bepaalde kerken hebben een slechte reputatie onder IND-medewerkers. Dit geldt vooral voor kerken waar asielzoekers zich zonder veel voorwaarden of inspanning kunnen laten dopen. Volgens medewerkers hanteren verschillende kerken, verschillende procedures voordat ze tot de doop overgaan. Sommige kerkgenootschappen zijn pas bereid om tot de doop over te gaan als de pastoor of dominee er voldoende van is overtuigd dat de asielzoeker oprecht is bekeerd. Om hierachter te komen worden volgens de IND-medewerkers verschillende gesprekken gevoerd tussen asielzoeker en vertegenwoordiger van de kerk. Andere kerken hanteren geen formele procedure. Dat zijn de kerken waarop de hieronder geciteerde medewerker doelt.

Naast de rol van kerken wijzen medewerkers ook op de rol van bepaalde christelijke politieke partijen. Medewerkers zijn van mening dat zij door deze politieke partijen minder ruimte hebben om de geloofwaardigheid van verklaringen goed te beoordelen.

Ook de hieronder geciteerde medewerker zegt dat politieke druk kan leiden tot onverstandige aanpassingen van het beleid. De politiek houdt volgens hem te weinig rekening met de ‘realiteit op de werkvloer’ van de IND.

Het beleid ten aanzien van bekeerlingen en LHBT’s stelt asielzoekers volgens medewerkers dus in staat om het asielbeleid te misbruiken. Medewerkers vinden dat ze te weinig ruimte hebben om hun twijfel ‘om te zetten’ in de afwijzing van een asielaanvraag. Dit wordt door sommige medewerkers als frustrerend ervaren omdat het ze beperkt in wat sommigen zien als hun belangrijkste taak, namelijk de echte vluchteling van de ‘onechte’ onderscheiden.