9.3 Voorschriften waarbij het belang van de justitiabele wel in het geding is

In de meeste gevallen is het belang van de betrokken burger in het algemeen wel in het geding bij rechtshulp en is een normatief-beperkende werking van het vertrouwensbeginsel, terughoudendheid in de toetsing van het rechtshulpverzoek, in potentie problematisch. Daarbij gaat het in de meeste gevallen om de betrokken verdachte of veroordeelde. Dat is echter niet noodzakelijkerwijs het geval. Vooral bij bepaalde garanties en verplichtingen in het kader van kleine rechtshulp kan dat anders zijn. Te denken valt aan een in dat kader geboden vrijgeleide, die de verdachte kan betreffen, maar ook een deskundige of getuige.1 Enigszins vergelijkbaar is de verplichting de veiligheid van naar het grondgebied van de vreemde staat reizende getuigen te garanderen.2 Ook verplichtingen tot teruggave van in het kader van kleine rechtshulp overgedragen materiaal beschermen in veel gevallen niet het belang van de betrokken verdachte.3 Het kan dan gaan om de positie van derden aan wie het materiaal toebehoort of om de positie van een andere verdachte, in die gevallen dat het materiaal van betekenis is voor diens proces.4 Met name wanneer het om ontlastend materiaal gaat, is dat belang ook daadwerkelijk in het geding.

Meestal is het echter wel het belang van de betrokken verdachte of veroordeelde dat in het geding is. Dat belang kan daarbij echter, als gezegd, meer of minder op de voorgrond staan. Bovendien kan het gaan om een specifiek thema dat bij een bepaalde vorm van rechtshulp van belang is, maar ook om een meer algemeen strafvorderlijk thema dat ook een rol kan spelen bij rechtshulpverkeer. Ter illustratie volgen enkele voorbeelden.

Voor de meeste specifiek voor een bepaalde vorm van rechtshulp geldende voorschriften is niet of niet langer te verdedigen dat het belang van de verdachte geen rol speelt. Zeer op de voorgrond staat dit bijvoorbeeld bij de eis van instemming met overbrenging op grond van het VOGP.5 Ook specialiteitsregels,6 vereisten van dubbele strafbaarheid en de daarvan afgeleide voorwaarden waaraan de omschrijving van de feiten moet voldoen,7 de terugleveringsclausule bij uitlevering van onderdanen8en bijvoorbeeld de verplichting een gerechtelijk schrijven op verzoek te betekenen of uit te reiken9 kennen een duidelijk rechtsbeschermend aspect voor de verdachte of veroordeelde. Soms staat dat aspect minder op de voorgrond, maar moet het toch aanwezig worden geacht. Te denken valt aan het vertrouwen dat zich richt op het belang dat de andere staat heeft bij een rechtshulpverzoek10 en de subsidiariteit van een dergelijk verzoek.11 Het belang van de aangezochte staat is daar duidelijk ook bij betrokken, voorkomen moet immers worden dat die staat strafvorderlijke inspanningen verricht die niet noodzakelijk of aangewezen zijn, maar ook de verdachte dient pas te worden lastiggevallen met strafvorderlijk handelen wanneer dat nodig is.

Indien de verzoekende staat, bijvoorbeeld vanwege het ontbreken van rechtsmacht, helemaal geen belang heeft bij strafvorderlijk optreden vallen die twee zonder meer samen. Bij een afweging tussen verschillende strafvorderlijke mogelijkheden (de subsidiariteit van het rechtshulpverzoek) zal dat veelal ook zo zijn, maar is dat niet noodzakelijkerwijs het geval. Denkbaar is dat de verzoekende staat in plaats van een rechtshulpverzoek ook het doel kan bereiken door zelf strafvorderlijk op te treden, maar dat optreden voor de verdachte veel bezwaarlijker is dan het rechtshulpverzoek. Denk aan het verkrijgen van gegevens die in een vreemde staat aanstonds beschikbaar zijn, maar in de andere staat slechts kunnen worden verkregen door middel van een doorzoeking. Ervan uitgaande dat het eindresultaat identiek is, de gegevens komen beschikbaar, dan lijkt op voorhand een simpel rechtshulpverzoek om de in de andere staat reeds beschikbare gegevens te verkrijgen voor zowel de verdachte als voor de verzoekende staat verkieslijker dan het zware dwangmiddel van doorzoeking. Vanuit de aangezochte staat bezien is dat anders: die wordt dan immers belast met een rechtshulpverzoek, terwijl daarvan geen sprake is als de verzoekende staat de gegevens zelf vergaart door middel van de doorzoeking.

Meer algemene strafvorderlijke voorschriften, die vaak ook een rol spelen bij internationale strafrechtelijke samenwerking, beogen in veel gevallen eveneens het belang van de verdachte te beschermen. Meer nog dan voorschriften betreffende de van oudsher tussenstatelijke rechtshulprelatie zijn deze voorschriften in het leven geroepen ter bescherming van het belang van de betrokken burger, met name de verdachte. In eerste instantie valt te denken aan de procedurele voorschriften die telkens gelden voor het onderdeel van het strafproces waarop de samenwerking betrekking heeft, zoals de opsporing, berechting, strafoplegging en tenuitvoerlegging van de sancties. Daarnaast kan worden gedacht aan mensenrechtelijke voorschriften. Die zullen in hoofdstuk 11 zelfstandig nog aan de orde komen. In het verlengde hiervan speelt de Schutznorm ook bij internationale strafrechtelijke samenwerking een rol.12 Enkel wanneer het belang van de concrete verdachte in het geding is, is er reden gevolgen te verbinden aan een verzuim.

In enkele gevallen zijn voorschriften aan te wijzen die de samenwerking regelen, maar niet beogen het belang van de betrokken verdachte te beschermen. Deze kunnen worden gezien als ordenende rechtshulpvoorschriften. Daarbij kan worden gedacht aan de voorschriften betreffende de wijze waarop een verzoek dient te worden gedaan13 en geheimhoudingsplichten.14Bij de eerste categorie valt op dat de voorschriften sterk ordenend van aard zijn,15 hetgeen een sterker werkend normatief-beperkend vertrouwensbeginsel nog minder problematisch maakt. Bij de tweede categorie kan een dergelijk sterk werkend vertrouwensbeginsel wel problematisch zijn, maar niet voor de betrokken burger. Vanuit het perspectief van de integriteit van de opsporing, kunnen vanzelfsprekend wel problemen ontstaan.