13.3.5.3.1 Vermoedens als bewijsmiddel voor de inspecteur

De vraag kan rijzen in hoeverre vermoedens, als bewijsmiddel in de bewijspositie van de inspecteur, kunnen bijdragen aan de zware bewijsgradatie van ‘beyond reasonable doubt’. In beginsel is het naar mijn mening mogelijk dat die zware gradatie wordt gehaald met behulp van indirecte bewijsmiddelen.1 Dat geldt ook voor vermoedens (die worden afgeleid uit indirect bewijs2). In de sfeer van de heffing kan met dergelijke bewijsmiddelen immers de zware gradatie van ‘doen blijken’ worden gehaald, die inhoudelijk op hetzelfde neerkomt.3 Wel is dat, net als in de sfeer van de heffing,4 naar mijn mening tamelijk onwaarschijnlijk wanneer er in het geheel geen rechtstreeks bewijs aanwezig zou zijn.5 Een bewezenverklaring op grond van louter vermoedens ligt daarom niet voor de hand.6 Toch kan niet bij voorbaat categorisch worden uitgesloten dat de inspecteur het bewijs van het begaan van het beboetbare feit kan leveren met alleen vermoedens.7 In de literatuur8 en in de feitenrechtspraak9 is steun te vinden voor de opvatting dat de inspecteur de bewijsgradatie ‘beyond reasonable doubt’ kan halen door het gebruik van niet-ontzenuwde vermoedens.

Voor KBLux-achtige zaken, waarin er in feite slechts één direct bewijsmiddel is (de microfiche met een banksaldo op enig moment), heeft de Hoge Raad enige richtlijnen gegeven.10 In dergelijke zaken kan het kale beboetbare feit en de opzet worden bewezen aan de hand van bewijsvermoedens (afgeleid van de microfiche met het banksaldo).11 De bewijskracht van vermoedens in boetezaken moet dus ook niet worden onderschat. Hierbij kan uiteraard worden aangetekend dat de KBLux-jurisprudentie van de Hoge Raad dateert van vóór het arrest van 8 april 2022, waarin de zware gradatie werd vereist. In laatstgenoemd arrest verwees de Hoge Raad echter naar één van de KBLux-arresten zonder iets over vermoedens op te merken.12 Ik verwacht daarom niet dat de Hoge Raad op dit punt anders over vermoedens is gaan denken.13 Zij kunnen (nog steeds) bijdragen aan het bewijs van het begaan van het beboetbare feit, ook nu (zeker is dat14) dit bewijs ‘beyond reasonable doubt’ moet worden geleverd. Waar het uiteindelijk om gaat, is of de bewijspositie als geheel voldoende overtuigend is: dat is een kwestie van bewijswaardering.

A-G IJzerman heeft in 2014 in dit verband een soort spiegelbeeld-redenering ontwikkeld. Dat deed hij in zijn Conclusie in de eerder aangehaalde zaak waarin de boeteling uitdrukkelijk als cassatiemiddel had voorgesteld dat de boete moest worden gebaseerd op overtuigend bewijs.15 In de redenering van IJzerman was er voldaan aan de gradatie ‘proof beyond reasonable doubt’, omdat het Hof geen bewijsvermoedens had gebruikt voor zijn oordeel dat aannemelijk was dat er te weinig belasting was geheven.16 Dat zou betekenen dat aannemelijk maken zonder vermoedens gelijk staat aan het leveren van bewijs ‘beyond reasonable doubt’. Naar mijn mening is die opvatting niet juist, nu (1) het vraagstuk van het gebruik van vermoedens als bewijsmiddel voor de boete geheel los staat van de onderhavige kwestie van de benodigde gradatie en (2) het aanzienlijke onderscheid wat betreft de vereiste overtuigingskracht tussen beide gradaties in feite volledig wordt genegeerd.17

Ook het EHRM heeft, zij het in een ander verband,18 aangegeven dat de gradatie ‘beyond reasonable doubt’ kan worden gehaald met behulp van indirecte bewijsmiddelen zoals gevolgtrekkingen (inferences), of op feiten gebaseerde, niet-ontzenuwde vermoedens (unrebutted presumptions of fact).19 Wel moeten die gevolgtrekkingen of vermoedens dan voldoende sterk, duidelijk en eensluidend (sufficiently strong, clear and concordant) zijn. Feteris heeft erop gewezen, dat vermoedens in boetezaken daarom niet te vaag mogen zijn.20 Ook elders in de literatuur is steun voor die opvatting te vinden.21 Hoewel vermoedens naar mijn mening ook in de sfeer van de heffing niet te vaag zouden mogen zijn, kunnen er op dit punt verschillen ontstaan met de sfeer van de boete. Een uiterst dun vermoeden dat in de sfeer van de heffing nog net acceptabel is, zal in de sfeer van de boete onvoldoende sterk, duidelijk en eensluidend zijn om de toets van het EHRM te doorstaan.

Voor wat betreft het te leveren tegenbewijs is ten slotte nog het volgende van belang. Zoals eerder is opgemerkt,22 hoeft een vermoeden slechts te worden ontzenuwd: het zaaien van redelijke twijfel is daarvoor ook in de sfeer van de boete voldoende.23 Als de boeteling een vermoeden van de inspecteur ontzenuwt, wordt dat vermoeden als bewijsmiddel uitgeschakeld (het draagt niet meer bij aan het bewijs).24 Dat zegt echter niets over de bewijskracht van de overige bewijsmiddelen.25