2.6 Autonomie en gezag in arbeidsverhoudingen

In hoeverre gig workers als zelfstandige ondernemers mogen worden beschouwd, is zoals bekend omstreden. Opdrachtgevers en platforms zijn daartoe geneigd, maar wie de feitelijke werksituatie van deze werkenden bekijkt, ziet meestal weinig autonomie en veel sturing van buitenaf. Om juridische zelfstandigheid en autonomie in de arbeid is ook in het verleden lange tijd strijd gevoerd, onder meer tussen zich zelfstandig wanende textielambachtslieden en kooplieden die hen via commerciële contracten trachtten te controleren.

Werk wordt praktisch altijd in verhoudingen van interdependentie verricht en het spreekt bijna voor zich dat autonomie in het werk dan een issue is waarover veelvuldig strijd is en wordt geleverd. Vanuit de individuele werker gezien brengt autonomie al meerdere vragen mee. Ten eerste: wie stuurt de inzet van mijn arbeidskracht? In hoeverre ligt die in eigen handen dan wel in die van een opdrachtgever, superieur of intermediair (platform)? Ten tweede: wie beheerst de middelen waarmee ik produceer? Zijn die in eigen bezit of beheer of in dat van anderen? Ten derde: aan wie behoort dat wat ik produceer? Draag ik dat pas na voltooiing over of is het al direct eigendom van een ander? Vanuit een collectiviteit van werkers gezien spelen de volgende vragen: onder welk regime van arbeidsverhoudingen produceren wij? Welke rechtsorde garandeert de basisposities van waaruit wij aan het maatschappelijk leven deelnemen en bijdragen?

De kwestie van autonomie strekt zich bovendien verder uit dan de directe arbeidspositie van een individuele werker; vragen zijn dan onder meer: heeft mijn huishouden naast mijn werk nog andere bronnen voor de middelen van bestaan? Heb ik te maken met verplichtingen buiten de directe arbeid die mij afhankelijk maken (gedwongen winkelnering, huisvesting vanwege de werkgever, enz.).1