7.2.3 Normaalprogramma vijfjarige Rijks-hbs 1916 en openbare hbs 1920

De invoering in 1916 van het Normaalprogramma levert veel verzet op; ook de inspectie uit de nodige kritiek op het ontwerp. Een van de kritiekpunten betreft de uitstroom na de derde klas, waarmee het ontwerp geen rekening houdt en waardoor veel leerlingen geen onderwijs in staatsinrichting krijgen. De kritiek is dusdanig dat inspecteur Ten Bruggencate zijn ambt met onmiddellijke ingang neerlegt.1 Het ontwerp bepaalt voor de vierde klas scheikunde, boekhouden, staatsinrichting en staathuishoudkunde en de statistiek. De inspectie en de A.V.M.O. willen in de derde klas scheikunde, staatsinrichting en boekhouden verplichten, mede uit sociaalpedagogische overwegingen.2 Het is ‘een pure noodzaak om de leerlingen te laten weten hoe het openbaar bestuur is ingericht: Bovendien [weten] hbs'ers na deze klas minder van staatsinrichting en boekhouden dan muloleerlingen, wat ongewenst is’.3 Ten Bruggencate acht algemene vorming van drie jaar een absolute noodzaak, waardoor ‘het onderwijs in gezond-democratische zin georganiseerd kan worden’.4 Het voorstel vraagt geleidelijke invoering.5 Desondanks is staatsinrichting vastgelegd met de Schets van de geschiedenis der staatsinrichting en de behandeling van de Grondwet (klas vier) en het Provinciaal en Gemeentebestuur (klas vijf).

In 1920 kent staatsinrichting in de derde en vierde klas één uur.6 De kritiek van de inspectie en de A.V.M.O. was niet tot dovemansoren gericht.7 Van de twee uur staathuishoudkunde en de statistiek gaat in 1934 één uur naar de vierde klas.8 In 1937 kent het rijksleerplan vijftig minutenlessen9:

Op hbs-a is in 1937 staathuishoudkunde en de statistiek vastgelegd en op hbs-b staathuishoudkunde.

Handelswetenschappen staat in klas drie hbs-a en -b (boekhouden), in klas vier hbs-a (zes uur) en vijf hbs-a (zes uur) en -b (facultatief twee uur) op het rooster.12

Bij Wet van 1 maart 1920 bestaat het hbs-examen volgens het Examen- en Programmareglement van 1920/21 deels uit een schoolexamen.13 Het voorstel komt van de in 1903 ingestelde commissie-Woltjer. Het ontwerp omvat een schoolexamen, wat door de regering deels is losgelaten na gemeen overleg met de Tweede Kamer.14 De positie van het vak staatsinrichting wijzigt hierdoor. Nadat het in 1869 schriftelijk en vanaf 1870 mondeling is geëxamineerd, vervalt het in 1920 als examenvak.15 Het mondeling examen blijft verplicht voor kandidaten met een gemiddeld rapportcijfer of het laatste rapportcijfer lager dan zes.16 De weg naar boven voor staatsinrichting als examenvak is niet hervonden. Een mondeling examen in staathuishoudkunde17 is in bijzonder geval vereist.18 Deskundigen doen hun intrede, onder meer voor de vakken staathuishoudkunde en de statistiek, aardrijkskunde en geschiedenis.19 Dezen, vijf in getal, zien toe op het goede verloop van de examens.20 Het examen handelswetenschappen en de examenafdelingen vervallen. In het Examen- en Programmareglement van 1929 is handelswetenschappen weer schriftelijk opgenomen.21

Vanaf het Examen- en Programmareglement van 1934 woont de deskundige voor de talen, als hij of zij dat wenst, of een van de leraren, het mondeling bij in onder meer het vak staatshuishoudkunde en de statistiek.22 De deskundige hiervoor vervalt. Vrijstelling voor staathuishoudkunde en de statistiek, aardrijkskunde en geschiedenis wordt regel. Het Reglement van 1962 volgt op een ingetrokken KB23 over de duur van de mondelinge examens. De inspectie bepaalt dat het mondeling bestaat uit de vakken natuur- of scheikunde (hbs-b), geschiedenis of aardrijkskunde (hbs-a) en twee van de drie moderne vreemde talen Frans, Duits en Engels.