2.2.3 Grieken en Romeinen: geprivilegieerd burgerschap

In het denken in de antieke oudheid wordt de mens gezien als een microkosmos die zich moet richten op de macrokosmos van een objectief voorgegeven universele orde.1 In de tweevoudige definiëring door Aristoteles (384-322 v. Chr.) van de mens als zoön logon echon, een levend wezen met logos (rede) begaafd en als zoön politikon, een gemeenschapswezen, is een wederkerige relatie gegeven.2 De autonome persoonlijke logos is een voorwaarde voor het ontstaan van gemeenschappen, terwijl een gemeenschap het noodzakelijke kader vormt, waarbinnen de persoonlijke logos zich ontwikkelt ten behoeve van het persoonlijke belang en de collectiviteit.3

In de Atheense democratie (demokrateia: ‘macht aan het volk’) aan het eind van de vijfde eeuw v.Chr. is een man een burger op grond van het eerstegraads bloedverwantschap: ouders dienen van zuiver Attisch bloed te zijn. Is dat niet het geval, dan is men van het burgerschap en de daarbij behorende privileges uitgesloten.4 Alleen deze in tien stammen levende burgers delen in het politiek-bestuurlijke leven en het rechtswezen (schervenrecht of ostracisme).5 Vrouwen (politis) genieten een bijzondere status; zij gelden als minderjarigen en verkeren zonder juridische en politieke rechten, maar dragen wel de toekomstige burgers: ‘zonder burgeressen geen polis (gemeenschap)’.6 Het uitoefenen in de Volksvergadering (ekklesia) van het Attisch burgerschap voor jongelieden ouder dan twintig jaar vergt een publieke ruimte (agora) voor het debat onder gelijken (isègoria) dat gevoerd wordt over de politieke (basis)waarden. De Atheense democratie was een dispuuts- of discourscultuur.

Politiek is gekoppeld aan het concept van de Griekse polis. Het gaat om de idee van een soevereine bestuurseenheid (stadstaat), waar voor de eerste keer in de geschiedenis door bewoners (politai) beschouwingen zijn gehouden over staat en instellingen, besturen en politiek handelen.7 De polis is een gemeenschap van burgers die een politeia, een democratische staatsinrichting, vormt.8 Zonen van burgers krijgen met het bereiken van de leeftijd van achttien jaar het burgerrecht (afstammingsrecht). Iedere burger kan strafrechtelijk in een situatie van eerloosheid en verlies van burgerschap geraken. Verdienstelijke vrije mannen, vrouwen en kinderen kunnen burgerrechten verkrijgen, evenals de xenoi, rondtrekkende vreemdelingen, of de metoikoi, migranten.9 Het juridisch burgerschap in de Griekse polis is verbonden met de status van geprivilegieerd burger, met rechten als deelnemen aan het openbaar bestuur en rechterlijke werkzaamheden, en met plichten als de dienstplicht.10 Voor de verkrijging van burgerschap bestaan geen economische criteria.11 Het impliceert in de Griekse discourscultuur: (a) de deelname aan de politieke besluitvorming in de Volksvergadering als hoogste orgaan op polisniveau, (b) deelname aan de juryrechtspraak, (c) vervulling van de militaire dienstplicht en (d) het bekleden van bestuursambten. Wie niet deelneemt, zet zich neer als idiotos (leek). Deze is ‘niet in staat te begrijpen dat men als gemeenschap […] op elkaar is aangewezen om in vrijheid te kunnen leven’.12

Het Romeinse begrip ‘burger’ (civis), te karakteriseren als Civitas Romana, behelst het volledig burgerrecht van het Romeinse volk, en impliceert de erkenning als burger met connexe rechten.13 Daaronder valt niet het regeerrecht. Dat recht is voorbehouden aan de aristocratie (patriciërs) als een bovenlaag van de klassensamenleving.14 De civitas Romana ontwikkelt zich van Romeinse burgerstatus tot een verkrijgbare status voor verdienstelijke personen en soldaten met een vijfentwintig jarige staat van dienst bij de ruiterij.15 De privileges als het ius suffragi (actieve kiesrecht) en het ius connubii (huwelijksrecht) voor de vrije rijksonderdanen zijn daaraan verbonden.16 Civitas krijgt de betekenis van ‘gemeenschap van burgers’. Nieuwe burgers zijn dienstplichtig en verschaffen tributum (belasting).17 Het verschil in burgerschap bij de Grieken en Romeinen benadert Savater met de indeling van Grieks burgerschap als actief en het Romeinse als passief.18 Grieks burgerschap impliceert de ontwikkeling van politieke activiteiten en de besluitvorming in het stadsbelang; bij de Romeinen impliceert het burgerschap het bezit van rechten.19

Het Romeinse levensideaal kenmerkt zich door de persoonsvorming en het bijbrengen van de humanitas, ‘het gevoel voor wat menselijk is’.20 De jonge Romein wil zich laten gelden en zich zo in de wereld manifesteren. De wil om het ego uit te dragen is een belangrijke impuls geweest voor de expansiedrift van de Romeinen die tot hun heerschappij heeft geleid.21 Met het ideaal van de humanitas is het menselijke ten opzichte van het staatkundige weergegeven.22

Grieken scholen meer in democratisch burgerschap dan de Romeinen met hun imperialistisch-militaire oriëntatie.23 Zo moet een tot de hogere klasse behoren de Romein beschikken over militaire bekwaamheid, terwijl dat van zijn Griekse tegenhanger niet vereist is. Daarnaast dient de Romein te beschikken over retorische gaven.24 Hiervoor zijn retorico-historische boeken als Cicero's De oratore en Quintilianus' De institutione oratoria in omloop.25 Het doel van Quintilianus is gericht op de toerusting met de trivialis scientia (basale kennis)26 en de scholing in de retorica.27