6.3.2 Het geobjectiveerde schuldeisersbelang, ijkpunt van de belangen afweging

Bij de belangenafweging of de schuldeiser zijn recht op nakoming al dan niet geldend kan maken, moet het belang van de schuldenaar om niet na te komen worden afgewogen tegen het belang van de schuldeiser bij nakoming. Het schuldeisersbelang is het ijkpunt bij deze belangenafweging.1

Het schuldeisersbelang is direct één van de moeilijkste onderdelen van de belangenafweging, omdat de vraag welk belang een schuldeiser heeft bij de uitoefening van zijn recht op nakoming bij uitstek normatief is. Voor het formuleren van een scherpere norm als grens van het recht op nakoming moet het subjectieve schuldeisersbelang worden geobjectiveerd.2 Door het schuldeiserbelang te objectiveren en uit de normatieve sfeer te trekken, kan het bestaande open karakter van de norm op dit punt worden teruggedrongen.

Volgens Ernst kan het geobjectiveerde schuldeisersbelang worden gesteld op het bedrag aan vervangende schadevergoeding waarop de schuldeiser recht zou hebben als aan de daartoe geldende vereisten zou zijn voldaan.3 Hoewel het vaststellen van schadevergoeding niet eenvoudig en een voorspelling daarvan wellicht nog moeilijker is, leidt het mijns inziens tot een wenselijke concretisering van het schuldeisersbelang.4

Of men de vervangende schadevergoeding als maatstaf voor het geobjectiveerde schuldeisersbelang kan nemen, is echter niet geheel onomstreden. In Duitsland heeft een aantal auteurs zich op het standpunt gesteld dat bij de bepaling van het schuldeisersbelang in het kader van nakoming niet kan worden uitgegaan van het bedrag aan vervangende schadevergoeding. Volgens deze auteurs is het belang van de schuldeiser bij nakoming niet gelijk te stellen aan zijn positieve contractsbelang.5 Bij nakoming zou het volgens deze auteurs gaan om het `Leistungsinteresse' dat ertoe strekt het belang van de schuldeiser te beschermen een contractsconforme prestatie in natura te krijgen. Vervangende schadevergoeding strekt tot bescherming van het meeromvattende Integritasinteresse', de vergoeding van het positieve contractsbelang.6 De opvatting dat het recht op nakoming een beperkter schuldeisersbelang dient dan het recht op vervangende schadevergoeding kan mijns inziens echter niet voor juist worden gehouden. Het recht op nakoming strekt ertoe de schuldeiser in staat te stellen zijn positieve contractsbelang in natura te realiseren en valt daarmee samen. Het onderscheid tussen `Leistungsinteresse' en Integritasinteresse' speelt alleen een rol in de situatie waarin meerdere nakomingsvormen mogelijk zijn, zoals vervanging en herstel in het kooprecht. Bij de beoordeling van de redelijkheid van bijvoorbeeld de gevorderde vervanging, kijkt de rechter niet primair naar het bedrag aan vervangende schadevergoeding (`Integritasinteresse'), maar vooral naar de kosten van het nakomingsalternatief, herstel (`Leistungsinteresse'). Het gaat hier om de relatieve redelijkheid van nakoming.7 Indien echter slechts één nakomingsvorm mogelijk is, omdat de schuldenaar bijvoorbeeld niet heeft geleverd, valt het schuldeisersbelang samen met het geschatte bedrag aan vervangende schadevergoeding.8

Om het ijkpunt van de belangenafweging, het schuldeisersbelang, voldoende concreet te houden, dient het bedrag aan vervangende schadevergoeding mijns inziens niet te worden verhoogd met immateriële belangen van de schuldeiser, voor zover die niet tot uitdrukking komen in een veroordeling tot vervangende schadevergoeding.9 Als de immateriële belangen van de schuldeiser op deze plaats in het afwegingsinstrument zouden worden ingepast, zou een opening in de te ontwikkelen beperkingsnorm worden gecreëerd die ik nu juist probeer te dichten. Voor weging van de immateriële belangen van de schuldeiser is overigens wel ruimte bij de nog te bespreken uitzondering van het ontbreken van een redelijk alternatief.10 Bij die uitzonderingsgrond, maar niet hier bij het vaststellen van het geobjectiveerde schuldeisersbelang, komt bijvoorbeeld gewicht toe aan de vraag of de schuldeiser recht heeft op schadevergoeding als alternatief voor nakoming.

Verschillende indicatoren zijn van belang bij de vaststelling van het objectieve schuldeisersbelang. Uitleg van het overeengekomene is het beginpunt.11 Indien de schuldenaar een garantie heeft gegeven om in natura na te komen, kan dit leiden tot een hoger geobjectiveerd schuldeisersbelang.12 Dit kan ook uit de inhoud van de verbintenis voortvloeien. Medicus geeft als voorbeeld:13

Niet elke garantie leidt tot een verhoging van het schuldeisersbelang. Een garantie waarbij een schuldenaar toezegt bepaalde risico's voor zijn rekening te nemen, kan namelijk ook duiden op enkel een uitbreiding van zijn aansprakelijkheid in plaats van een uitbreiding van de door hem te dragen nakomingrisico's.14 Het staat partijen in beginsel uiteraard ook vrij overeen te komen dat de schuldenaar slechts beperkt kan worden aangesproken tot nakoming (art. 3:296 lid 1 derde uitzonderingsgrond).15 Een beperking van het nakomingsrisico leidt tot een lager vast te stellen geobjectiveerd schuldeisersbelang.16

Bij de bepaling van het schuldeisersbelang komt eveneens gewicht toe aan de vraag of de schuldenaar bij de contractsluiting op de hoogte was van het door de schuldeiser voorgenomen gebruik van de prestatie.17 Kennis van het doel waarmee de schuldeiser de prestatie wil aanwenden, kan het objectieve schuldeisersbelang mede bepalen.18 Overige gezichtspunten aan de hand waarvan in ieder geval de ondergrens van het schuldeisersbelang kan worden vastgesteld, zijn: de waarde van de tegenprestatie;19 het bedrag waarvoor de schuldeiser de prestatie aan een derde kan doorverkopen; de waardestijging die nakoming realiseert; en de kosten die de schuldeiser door nakoming uitspaart.20

Voor koop en aanneming van werk hebben Duitse auteurs voorgesteld om het geobjectiveerde schuldeisersbelang in te vullen door een nog objectiever criterium: de waarde van de prestatie.21 Het is mijns inziens echter niet wenselijk om volledig te abstraheren van de gezichtspunten die inzicht verschaffen in het geobjectiveerde schuldeisersbelang, maar die niet tot uitdrukking komen in de waarde van de prestatie.22 Dit neemt niet weg dat de waarde van de prestatie, uitgedrukt in de markt- of koopprijs, een zwaarwegend gezichtspunt is.23 Hoe meer kenbare gezichtspunten in de overweging worden betrokken, des te natuurgetrouwer het geobjectiveerde schuldeisersbelang een afspiegeling van het subjectieve schuldeisersbelang vormt.24 Büdenbender schrijft over koop:25

Het objectieve schuldeisersbelang bij nakoming is dus de waarde in geld uitgedrukt die de schuldeiser aan de prestatie hecht, vastgesteld aan de hand van objectieve, voor derden kenbare, indicatoren.