7.3.4 Uitlatingen van politici over (aanhangige) rechtszaken

Deze paragraaf handelt over openlijk commentaar van politieke ambtsdragers, bijvoorbeeld van bewindslieden en Kamerleden, op aanhangige rechtszaken of rechterlijke uitspraken waartegen nog hoger beroep open staat. Hoe is dergelijk commentaar te beoordelen in het licht van de machtenscheiding en de rechterlijke onafhankelijkheid en onpartijdigheid?

In Nederland geldt geen officiële ‘sub judice-regel’. Die uit Engeland afkomstige regel houdt in dat zolang een zaak niet onherroepelijk is beslist door de rechter, de andere staatsmachten en ook andere publieke organisaties zoals de media, zich onthouden van publiek commentaar dat kan worden beschouwd als een poging om de uitkomst van de zaak te beïnvloeden.1 De regel hangt samen met het jurystelsel en de bijbehorende strenge bewijsregels. Schending van de sub judice-regel kan in de meeste common law landen leiden tot een contempt of court procedure, wat letterlijk minachting van het hof betekent. Schending van de sub judice-regel is naar Nederlands recht niet strafbaar. Velen beschouwen het wel als een regel van fatsoen. Ik beperk mij in het kader van dit onderzoek tot commentaar dat afkomstig is van personen die behoren tot de andere staatsmachten. Nederlandse politici hebben het beginsel van sub judice lange tijd in acht genomen. De Tweede Kamer heeft meermaals aangegeven beducht te zijn voor het ter discussie stellen van de positie van de rechterlijke macht, alsmede te willen waken tegen beïnvloeding van de onafhankelijke rechter.2 Recent is dit nog bevestigd: ‘Een uitwerking van de trias politica is onder meer de ‘sub-judice’-regel, inhoudende dat aangelegenheden die aanhangig zijn bij de rechter, in beginsel geen onderwerp mogen zijn van het parlementaire debat.’3 De afgelopen jaren is die ongeschreven regel – met name in strafrechtelijke zaken – echter steeds vaker genegeerd door individuele politici. Incidenten deden zich bijvoorbeeld voor naar aanleiding van de zaak tegen Volkert van der G. over de moord op Pim Fortuyn,4 de zaak van militair Eric O., en een vonnis van de Amsterdamse politierechter inzake geweld tegen mensen met een publieke taak.5 Het betreft vooral zaken waarover de (maatschappelijke) commotie hoog opspeelt.

In de literatuur wordt de sub judice-regel in verband gebracht met het beginsel van machtenscheiding, met de onschuldpresumptie (art. 6 lid 2 EVRM) en met de schijn van afhankelijkheid en partijdigheid van de rechtspraak. Sommigen zijn van mening dat deze ongeschreven regel strikt moet worden nageleefd (onder meer Van Delden, Davids, Kuijer en het NJCM). Anderen menen dat de regel de rechtsprekende macht ten onrechte vrijwaart van kritiek op haar functioneren en bepleiten meer vrijheid voor politici om zich ook over individuele rechtszaken uit te laten (onder meer Zwart, Roos en Gommer).

Davids, voorstander van een strikte sub judice-regel, spreekt van ‘een zorgelijke ontwikkeling, die de onafhankelijkheid van de rechtspraak slechts in acuut gevaar kan brengen’.6 Van Delden wijst meer op het indirecte gevaar van het verlies aan vertrouwen in de rechtspraak en de rechtsstaat:

Ook Kummeling ziet daarin een reden voor terughoudendheid in individuele strafzaken.8 Met Kortmann is hij van mening dat een parlementaire enquête naar het functioneren van de rechterlijke macht mogelijk is, zolang de functionele rechterlijke onafhankelijkheid maar niet wordt aangetast. Dus zolang een parlementaire enquête niet direct interfereert met individuele zaken, lijken enquêtes parallel aan individuele strafzaken geoorloofd. De uiterste grens lijkt hem te zijn een directe bemoeienis van de kamer met individuele strafzaken.9 Dit standpunt sluit aan bij het door Kuijer terecht gemaakte onderscheid tussen uitlatingen sub judice en uitlatingen over een gewezen rechterlijke uitspraak en het functioneren van de rechterlijke macht als zodanig.10 Over die laatste categorie zijn de meeste auteurs het eens. In het publieke debat moet ruimte zijn om zich te kunnen uitlaten over aangelegenheden van publiek belang, zoals het functioneren van de rechterlijke macht in algemene zin. De vraagtekens rijzen bij uitlatingen over individuele rechtszaken sub judice. Daar is Kuijer met de eerder genoemde critici op tegen. Ook de rechterlijke macht zelf heeft zich in deze discussie niet onberoerd gelaten.

Het Hof Amsterdam wijst in het hoger beroep in de zaak Volkert van der G. op het vertrouwensaspect in verband met uitlatingen van politici over het strafproces. Volgens het Hof is niet uitgesloten dat uitspraken van bewindslieden en (kandidaat-)Kamerleden over een lopende strafzaak een ongeoorloofde inbreuk opleveren op het vermoeden van onschuld (art. 6 lid 2 EVRM) en op het recht op een eerlijke behandeling van de strafzaak door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht (art. 6 lid 1 EVRM). Daarvan was in casu geen sprake. Daarbij speelde de omstandigheid dat het Nederlandse strafproces geen jury kent, maar over feiten en straf uitsluitend door professionele rechters wordt geoordeeld, waardoor de kans op beïnvloeding door uitlatingen van publieke autoriteiten als de onderhavige gering mag worden geacht, een rol. Formeel gezien was er dus niets aan de hand. De rechters hebben volledig onafhankelijk en onpartijdig geoordeeld. Niettemin tikte het Hof enkele politici op de vingers:

In een opiniestuk over bovengenoemde uitspraak van het Hof schrijft Roos dat wat hem betreft

Gommer is van mening dat interne controle bij de rechterlijke macht niet altijd voldoende is en een externe evaluatie van de besluitvorming door rechters niet moet worden uitgesloten met een beroep op de mythe van machtenscheiding. De trias politica is zijns inziens geen wetenschappelijk model, maar een dogma dat ten onrechte nooit verworpen is. De onafhankelijkheid van de rechter bestaat niet bij de gratie van machtenscheiding. Het is daarom belangrijk dat politici soms kritiek uiten op de rechterlijke macht. Dat houdt rechters scherp. Uit zijn onderzoek blijkt dat rechters zich daardoor niet zodanig laten beïnvloeden dat hun onpartijdigheid (en gezag) wordt aangetast. Ook een parlementaire enquête naar het functioneren van de rechterlijke macht, bijvoorbeeld in zaken van (vermeende) rechtsdwaling, wenst hij niet uit te sluiten. De grens ligt wat hem betreft bij het beïnvloeden van lopende processen met wetswijzigingen.13 Zwart ten slotte kiest de invalshoek van de vrijheid van meningsuiting. Hij wijst er op dat dat recht niet is beperkt in de wet ten aanzien van commentaar op de rechtspleging. Kortom, aldus Zwart, grondwettelijk gezien mag iedereen alles zeggen over de rechterlijke macht, ook over lopende zaken. Voor uitlatingen in de Kamer genieten Kamerleden op grond van artikel 71 GW zelfs parlementaire immuniteit. Door de grondwettelijk verankerde onafhankelijkheid van de rechters hoeven rechters zich volgens Zwart bovendien niet door uitlatingen van politici onder druk gezet te voelen (curs. PvdE).14 In feite komt het betoog van Roos, Gommer en Zwart, die het sub judice-beginsel niet onderschrijven, er op neer dat het bij uitlatingen door politici gezien de afwezigheid van harde bevoegdheden slechts om een psychologische vorm van druk op de rechter kan gaan, die is toegestaan. Ook volgens Corstens, de huidige president van de Hoge Raad, is de taak van rechters te belangrijk om die met een misplaatst beroep op de adagia van onafhankelijkheid en onpartijdigheid af te schermen voor alle kritiek. De rechtspleging zal zich moeten instellen op een kritische houding van publiek, politici en pers, door middel van een betere motivering van uitspraken.15 Tegelijkertijd wijst hij er op dat politici die kritiek leveren op de rechter in hun toonzetting in elk geval respect voor de positie van de rechter uitdrukken.16

Op zichzelf genomen is de rechterlijke onafhankelijkheid niet in het geding als het handelen en uitspraken van rechters door derden worden gevolgd en bekritiseerd. Rechtspraak functioneert immers – mede om die reden – in het openbaar. Ook voor politici rust er geen verbod op het doen van uitlatingen over rechtspraak in het algemeen, of op een concrete rechtszaak. Slechts wanneer andere overheidsorganen feitelijk druk op de rechter zouden uitoefenen, komt zijn onafhankelijkheid in gevaar.17 In dat opzicht is van belang dat in Straatsburg met het oog op het benodigde vertrouwen in de rechtspraak ook de schijn van afhankelijkheid en partijdigheid wordt getoetst. Als de indruk wordt gewekt dat een rechter onder druk van buitenaf is beïnvloed – en die indruk is objectief gerechtvaardigd – dan is artikel 6 EVRM geschonden. Uitlatingen van politici kunnen dus vanwege de schijn van afhankelijkheid van de rechter wel omstreden zijn. De zaak X t. Duitsland toont volgens Kuijer aan dat het ECRM commentaar van parlementsleden met betrekking tot lopende rechtszaken niet onvoorwaardelijk toestaat.18 Een lid van de Bondsdag had in een parlementair debat gezegd dat rechters te laag straffen. Daarbij verwees hij naar enkele rechtszaken als voorbeeld, waarvan er één nog aanhangig was bij het Court of Appeal. Volgens het ECRM bleek uit een aantal zaken dat de rechter niet onrechtmatig beïnvloed was. Ten eerste was de noodzaak van rechterlijke onafhankelijkheid expliciet erkend in het debat. Ten tweede had het debat niet geresulteerd in een besluit of aanbeveling gericht aan de rechter. Ten derde was de rechterlijke uitspraak in de betreffende zaak goed gemotiveerd en gaf deze geen blijk van enige partijdigheid vanwege het parlementaire debat.19 Ik verwacht niet dat het EHRM snel tot een schending van artikel 6 EVRM zal komen puur vanwege het feit dat een politicus in het openbaar uitlatingen doet over een lopende rechtszaak, zolang dat niet samengaat met (de uitoefening van) bepaalde bevoegdheden waarover hij jegens die rechter beschikt, om ook daadwerkelijk druk te kunnen uitoefenen. In de rechtspraak van het Hof zien slechts enkele voorbeelden op dergelijke situaties.20 Afgezien van uitzonderlijke gevallen is uit het oogpunt van rechterlijke onafhankelijkheid dus niet zoveel in te brengen tegen uitlatingen van politici over rechtspraak. Maar vanwege een mogelijke schending van de onschuldpresumptie21 en uit het oogpunt van machtenscheiding – waaronder het respecteren van elkaars specifieke functie – mag van politici wel worden verwacht dat zij terughoudend zijn met het geven van commentaar op concrete rechtszaken die nog niet beëindigd zijn.22 Daarbij past de leden van de regering een nog grotere terughoudendheid dan Kamerleden. Wat dat betreft sluit ik mij aan bij de voorstanders van een sub judice-regel. Maar laten wij het houden bij een fatsoensnorm.