6.6 Afdracht van overwaarde bij uitoefening van een verbreed eigendomsvoorbehoud

Het verschil tussen de benadering van het verbreed eigendomsvoorbehoud als ingebed in de koopovereenkomst, waardoor de verkoper als ‘werkelijk’ eigenaar moet worden beschouwd en de benadering waarin de voorbehouden eigendom wordt geherkwalificeerd als zekerheidseigendom manifesteert zich, zoals reeds aan de orde kwam, met name op het gebied van de vraag naar overwaarde als gevolg van een tussentijdse waardestijging van de zaak. De vraag naar het bestaan van een eventuele verplichting tot afdracht van overwaarde kan echter ook onafhankelijk van de kwalificatie van het verbreed eigendomsvoorbehoud als ‘werkelijke’ eigendom of zekerheidseigendom worden beantwoord.1

Dat dergelijke overwaarde bij de uitoefening van een eenvoudig eigendomsvoorbehoud toekomt aan de verkoper, is in hoofdstuk 5 onderbouwd aan de hand van het feit dat de verkoper altijd eigenaar is gebleven van die zaak en overwaarde als gevolg van waardestijging van de zaak noodzakelijkerwijze toekomt aan de eigenaar van de zaak. Bovendien bestaat er geen rechtvaardiging voor toekenning van die overwaarde aan de koper, aangezien hij zelf in gebreke is gebleven met de voldoening van de prestatie die de tegenwaarde vormt voor de zaak die in waarde is gestegen.2

Voor het verbreed eigendomsvoorbehoud overtuigt die redenering minder. Als de koper de verschuldigde tegenprestatie reeds volledig heeft voldaan, heeft hij de volledige tegenwaarde van de zaak voldaan en is hij in economisch opzicht eigenaar van de desbetreffende zaak. Als de eigendomsovergang niet van de betaling van andere vorderingen afhankelijk zou zijn gemaakt, zou hij bij betaling van de koopprijs zonder meer eigenaar worden van de zaak en zodoende van de waardestijging profiteren. Wanneer men bedenkt dat de mogelijkheid om het eigendomsvoorbehoud te verbreden uitsluitend ertoe strekt om de verkoper te behoeden voor eventuele identificatieproblemen,3 valt niet goed in te zien waarom deze mogelijke identificatieproblemen ook een normatieve grondslag zouden vormen voor het toekennen van dergelijke overwaarde aan de verkoper.4 Al met al pleit er veel voor dergelijke overwaarde na volledige voldoening van de directe tegenprestatie toe te kennen aan de koper.

Het is echter moeilijk bij de huidige stand van het Nederlandse recht een zodanige verplichting tot afdracht van overwaarde in te passen in het wettelijke systeem. Noodzakelijk is daarvoor dat een onderscheid wordt gemaakt tussen voorbehouden eigendom vóór en na voldoening van de koopprijs, terwijl de wetgever een zodanig onderscheid nu juist niet heeft gemaakt. Daarvoor is een gedifferentieerdere benadering nodig, die rekenschap geeft van de omstandigheid dat de koper bij een verbreed eigendomsvoorbehoud de tegenwaarde van de zaak reeds volledig heeft voldaan en dat de verkoper met het verbreed eigendomsvoorbehoud niet zozeer de eigen prestatie voorbehoudt om de daartegenover staande prestatie te ontvangen, maar de eigendom voorbehoudt zodat hij de reeds betaalde koopprijs als verrekeningsinstrument voor de overige vorderingen kan benutten bij uitoefening van het eigendomsvoorbehoud. Het Nederlandse recht biedt geen mogelijkheden om aan dit verschil ook rechtsgevolgen te verbinden, omdat de verkoper in beide gevallen als ‘werkelijk’ eigenaar heeft te gelden, zodat overwaarde aan hem toekomt in zijn hoedanigheid van eigenaar. Sterker nog: op grond van (de strekking van) het fiduciaverbod van artikel 3:84 lid 3 BW kent het Nederlandse recht uitsluitend werkelijke eigendom. Als iemand als eigenaar van een zaak heeft te gelden, betekent dit daarmee noodzakelijkerwijs ook dat een waardestijging van de zaak hem ten goede komt.5

Een grondslag voor een dergelijke verplichting tot afdracht van overwaarde is ook niet eenvoudig te vinden.6 Betwijfeld kan worden of artikel 6:212 BW hier een functie kan vervullen. Zo men al zou aannemen dat sprake is van een verarming van de koper, waarvoor men zou moeten aannemen dat deze verarming gelegen is in de omstandigheid dat hem een voordeel is ontgaan, moet betwijfeld worden of de daartegenover staande verrijking ongerechtvaardigd is, nu partijen zelf zijn overeengekomen dat de koper de eigendom van de zaak (en de daarmee noodzakelijkerwijs gepaard gaande (over)waarde) pas zou verwerven indien hij ook de overige vorderingen zou voldoen, hetgeen hij zelf heeft nagelaten. Men zou dan moeten aannemen dat deze afspraak er slechts toe strekt de verkoper te behoeden voor identificatieproblemen, zodat zij geen rechtvaardiging vormt voor een daaruit volgende toekenning van de overwaarde. Die conclusie is evenwel niet eenvoudig te bereiken, omdat een verbreed eigendomsvoorbehoud veelal ook wordt overeengekomen indien er helemaal geen identificatieproblemen kunnen optreden.7

Ook artikel 7:92 lid 1 BW biedt geen grondslag voor een verplichting tot afdracht. Deze bepaling strekt er slechts toe dat de koper bij uitoefening van het eigendomsvoorbehoud het reeds aanbetaalde terugkrijgt, voor zover dat een eventuele schadevergoedingsvordering van de verkoper overstijgt. Enkel in een ruimere interpretatie zou een verplichting tot afdracht op die bepaling kunnen worden gebaseerd. Het is evenwel de vraag of een dergelijke ruime interpretatie van dit artikel, die verdergaat dan hetgeen de wetgever voor ogen stond, mogelijk is, terwijl dan bovendien binnen de toepassing van dat artikel een onderscheid zou moeten worden gemaakt, dat afhankelijk zou zijn van de vraag of de koper de directe tegenprestatie al dan niet heeft voldaan.8