6.10 Empirisch onderzoek naar aantallen portefeuilleoverdrachten

Het leek mij ook interessant te weten hoeveel portefeuilleoverdrachten (dus overdrachten, fusies en splitsingen) eigenlijk hebben plaatsgevonden.

Daarbij wilde ik ook graag achterhalen hoe vaak een juridische splitsing van verzekeraars eigenlijk heeft plaatsgevonden. Dit mede in verband met de door Boshuizen naar aanleiding van de hoofdelijke aansprakelijkheid van splitsende partijen opgeworpen vraag of DNB überhaupt wel toestemming kan verlenen voor een juridische splitsing, en zo ja, in welke gevallen wel en in welke niet.2

De jaarverslagen van de toenmalige Verzekeringskamer en Pensioen- en Verzekeringskamer bevatten goede informatie om de aantallen portefeuilleoverdrachten uit te kunnen herleiden. Via www.nationaalarchief.nl3 kon ik jaarverslagen van de Verzekeringskamer tot en met 1999 raadplegen en de jaarverslagen van de Pensioen- en Verzekeringskamer van 2000 tot en met 2003. In dit onderzoek ben ik teruggegaan tot het jaar 1960. De tabel hieronder bevat de informatie die ik op die manier heb kunnen vinden. De tabel geeft voor elk jaar aan hoeveel maal toestemming is verleend voor een portefeuilleoverdracht.

Het aantal verleende instemmingen voor portefeuilleoverdrachten aan de hand van de jaarverslagen van de Verzekeringskamer en de Pensioen- en Verzekeringskamer (1960 tot en met 2003):

Voor wat betreft 2004 en volgende jaren heb ik een andere aanpak gehanteerd. DNB en de Pensioen- en Verzekeringskamer fuseerden in 2004.4 Uit de jaarverslagen en ZBO5-verantwoordingen van DNB zijn de aantallen portefeuilleoverdrachten niet te herleiden. De ZBO-verantwoordingen die in de afgelopen jaren door DNB zijn gepubliceerd,6 bevatten alleen tabellen met het aantal in het jaar waarop de verantwoording betrekking heeft verleende verklaringen van geen bezwaar en aantallen verleende verklaringen van geen bezwaar in een aantal jaren daarvoor. De op grond van de wettelijke regeling van de portefeuilleoverdracht verleende beschikkingen lijken daarin niet meegeteld.7

Ik heb daarom gekozen voor een analyse op basis van de publicaties in de Staatscourant met ingang van het jaar 2004. Op grond van art. 3:119 lid 1 Wft moeten de overdragende levensverzekeraar en natura-uitvaartverzekeraar immers van het voornemen tot overdracht mededeling doen in de Staatscourant (en op andere door DNB te bepalen wijze). Op grond van art. 3:120 lid 1 Wft moet de verzekeraar die rechten en verplichtingen met instemming van DNB heeft overgedragen van de overdracht mededeling doen in de Staatscourant. Mijn conclusie was daarom dat ik empirisch onderzoek vanaf het jaar 2004 het beste kon aanpakken door onderzoek te doen naar het aantal mededelingen over portefeuilleoverdrachten in de Staatscourant. De Staatscouranten vanaf 1 januari 1995 zijn terug te vinden op www.officielebekendmakingen.nl. In de rubriek Mededeling verzekeringswezen van de Staatscourant worden mededelingen op grond van afdeling 3.5.1A Wft gepubliceerd, en ook andere bekendmakingen. De mededelingen op grond van afdeling 3.5.1A Wft heb ik allemaal bekeken. Op basis daarvan heb ik onderstaande tabel gemaakt.

Bij het maken van deze tabel heb ik de volgende uitgangspunten gehanteerd:

Het aantal door DNB verleende instemmingen voor portefeuilleoverdrachten aan de hand van publicaties in de Staatscourant (2004 tot en met 2022):

Uit deze gegevens leid ik al met al het volgende af:

1. Van 1960 tot en met 2022 hebben er in totaal ongeveer 2608 overdrachten van portefeuilles van levensverzekeringen en/of natura-uitvaartverzekeringen plaatsgevonden met toepassing van afdeling 3.5.1A van de Wft of de vóór 1 januari 2007 toepasselijke regelgeving.

2. Sinds de invoering van de regeling van de portefeuilleoverdracht voor schadeverzekeringen per 1 maart 19679 tot en met 2022 hebben er in totaal ongeveer 141010 overdrachten van portefeuilles van schadeverzekeringen plaatsgevonden met toepassing van afdeling 3.5.1A Wft of de voorlopers daarvan. Meteen vanaf de inwerkingtreding van de Wet op het schadeverzekeringsbedrijf vonden elk jaar veel overdrachten plaats. De regeling voorzag duidelijk in een behoefte, de eerste jaren met name ook omdat verzekeraars door bundeling van krachten beoogden aan de voorschriften van de nieuwe wet te kunnen voldoen, daarna lag de nadruk meer op rationalisatie van de bedrijfsprocessen.11

3. Het absolute aantal overdrachten van portefeuilles van schadeverzekeringen per jaar neemt af, als men de jaren in de vorige eeuw waarin portefeuilleoverdrachten plaatsvonden vergelijkt met de jaren van deze eeuw. De achtergrond daarvan is uiteraard dat het aantal schadeverzekeraars sinds 1960 ook is afgenomen. Desalniettemin is het aantal polishouders waarvan de polis door middel van deze juridische procedure wordt overgedragen nog steeds groot. Voorbeelden van recente fusies waarbij veel polishouders zijn betrokken, zijn bijvoorbeeld (1) de juridische fusie die tussen Nationale-Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij N.V. (verkrijgende rechtspersoon) en VIVAT Schadeverzekeringen N.V. (verdwijnende rechtspersoon met schadeverzekeringen onder meer met het merk Reaal) op 1 januari 2021 van kracht werd en (2) de juridische fusie tussen Nationale-Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij N.V. (verkrijgende rechtspersoon) en Delta Lloyd Schadeverzekering N.V. (verdwijnende rechtspersoon) die op 1 januari 2019 van kracht werd. Kijkt men naar de periode 2015-202112 dan vinden elk jaar toch nog zes tot tien portefeuilleoverdrachten van schadeverzekeringen plaats met gebruikmaking van de toezichtrechtelijke route.

4. Terwijl in de vorige eeuw het aantal overdrachten van portefeuilles van schadeverzekeringen met gebruikmaking van de toezichtrechtelijke route veel groter was dan het aantal portefeuilleoverdrachten van levensverzekeringen, zien we in de periode 2016-2021 dat de aantallen in dezelfde orde van grootte zijn.

5. Interessant is dat er in 2022 maar één portefeuilleoverdracht van schadeverzekeringen met toepassing van de toezichtrechtelijke regeling heeft plaatsgevonden. Zo weinig is er nog nooit van deze regeling gebruik gemaakt. Alleen in 2008 (een jaar waarin er een economische crisis was) is er ook maar één keer van de regeling gebruik gemaakt. Een levensverzekeraar en een natura-uitvaartverzekeraar kunnen uitsluitend kiezen voor het overdragen van rechten en verplichtingen uit verzekeringsovereenkomsten via de toezichtrechtelijke route.13 Een schadeverzekeraar kan kiezen tussen de toezichtrechtelijke route zoals beschreven in de Wft en de civielrechtelijke route van art. 6:159 BW.14 In hoofdstuk 3.7 beschreef ik gezichtspunten van de schadeverzekeraar bij het kiezen tussen de toezichtrechtelijke route en de civielrechtelijke route. Ik beschreef daar dat het met name in het geval van een kleine verzekeringsportefeuille eventueel “aantrekkelijker” en “efficiënter” kan zijn om te kiezen voor de civielrechtelijke route dan voor de toezichtrechtelijke route. Ik veronderstel daarom dat er in 2022 voornamelijk kleine verzekeringsportefeuilles zijn overgedragen en dat daarbij is gekozen voor de civielrechtelijke route. Mogelijk heeft de uitspraak van het CBb van 14 december 2021 die ik in hoofdstuk 6.6 besprak15 een rol gespeeld bij die keuze. Door die uitspraak werd immers duidelijk dat een polishouder bij de overdracht van levensverzekeringen in een bestuursrechtelijke procedure de geldigheid van het instemmingsbesluit van DNB kan proberen aan te tasten. In hoofdstuk 6.6.2.3 beschreef ik dat hierdoor de kans bestaat dat de portefeuilleoverdracht nadat deze al heeft plaatsgevonden toch nietig blijkt te zijn.16 Naar mijn mening loopt een schadeverzekeraar die gebruik maakt van de toezichtrechtelijke route voor een portefeuilleoverdracht strikt genomen ook een risico dat de portefeuilleoverdracht door een herroeping van het instemmingsbesluit door de bestuursrechter nietig blijkt te zijn. Het is mogelijk dat deze “nieuwe” jurisprudentie in 2022 ook een gezichtspunt is geweest bij de keuze tussen de toezichtrechtelijke route en de civielrechtelijke route voor een overdracht van schadeverzekeringen. Bij de civielrechtelijke route is er geen risico van nietigheid door een bestuursrechtelijke procedure gevoerd door een belanghebbende. Er is immers geen besluit van DNB. Het zal interessant zijn in het oog te houden of er in 2023 toch weer vaker van de regeling gebruik wordt gemaakt bij een overdracht van schadeverzekeringen.

6. Er is heel weinig gebruik gemaakt van de regeling met betrekking tot het overdragen van rechten en verplichtingen uit herverzekeringen met instemming van DNB door een herverzekeraar zoals vermeld in art. 3:114a Wft en ingevoerd op 1 september 2008. Op basis van de informatie die ik heb kunnen vinden, ga ik er vanuit dat er in totaal maar drie overdrachten van portefeuilles van herverzekeringen hebben plaatsgevonden met instemming van DNB.17

7. Het aantal juridische splitsingen van verzekeraars is beperkt, maar deze vinden wel degelijk plaats. De wijziging van Boek 2 BW waarbij de regeling van de juridische splitsing daarvan onderdeel is geworden, is per 1 februari 1998 in werking getreden.18 Op basis van de informatie die ik heb kunnen vinden, ga ik er vanuit dat er vanaf 1 februari 1998 tot en met nu 16 juridische splitsingen hebben plaatsgevonden.19 In de meeste gevallen ging het om schadeverzekeringen. Zie verder hoofdstuk 5 van dit proefschrift.

8. Er wordt door verzekeraars juist vaak gebruik gemaakt van de regeling van de juridische fusie. De regeling van de juridische fusie is per 1 januari 1984 in Boek 2 BW geïntroduceerd. Zie verder hoofdstuk 5 van dit proefschrift.

9. Er vinden zelfs zo nu en dan grensoverschrijdende juridische fusies van verzekeraars plaats, zowel van schadeverzekeraars als van levensverzekeraars, voornamelijk met verzekeraars in België of Duitsland. Grensoverschrijdende juridische fusie is sinds 15 juli 2008 geregeld ingevolge de Wet van 27 juni 2008, Staatsblad 2008, 260. Het verraste mij dat daar in de praktijk best vaak gebruik van is gemaakt: aan de hand van de advertenties in de Staatscourant concludeer ik dat DNB voor tien grensoverschrijdende juridische fusies instemming heeft verleend.20

10. Het komt bijna niet voor dat er voor een overdracht van levensverzekeringen of natura-uitvaartverzekeringen wel een “verklaring van aanvankelijk geen bezwaar” wordt gegeven, maar de uiteindelijke instemming niet wordt verleend. In bijna alle gevallen waarin ik de aankondiging op grond van art. 3:119 lid 1 Wft tegenkwam van het voornemen tot overdracht van levensverzekeringen of natura-uitvaartverzekeringen, kon ik ook de advertentie op grond van art. 3:120 lid 1 Wft vinden dat de overdracht had plaatsgevonden. Aangezien DNB voordat zij de opdracht geeft voor de aankondiging op grond van art. 3:119 lid 1 Wft al een inhoudelijke toetsing doet, is dat geen verrassende conclusie. DNB onderzoekt immers of er, behoudens de toepassing van het verzetrecht, voorlopige bedenkingen bestaan tegen de voorgenomen overdracht.21 In het tijdvak 2004 tot en met 2022 lukte het mij van vier transacties niet om, nadat ik wel de advertentie op grond van art. 3:119 lid 1 Wft had gevonden, ook de advertentie op grond van art. 3:120 lid 1 Wft te achterhalen.22 Dit kan betekenen dat de partijen zelf naderhand van de transactie hebben afgezien of eventueel dat DNB alsnog zodanige bedenkingen had tegen de transactie dat geen instemming werd verleend. Ik heb geen aanwijzingen kunnen vinden dat in die gevallen een kwart van de polishouders zich tegen een voorgenomen overdracht heeft verzet.

11. De jaarverslagen van de toenmalige Verzekeringskamer en Pensioen- en Verzekeringskamer bevatten gedetailleerde informatie over het aantal portefeuilleoverdrachten waarvoor toestemming was verleend. In veel van de jaarverslagen waren ook overzichten opgenomen van de daarbij betrokken ondernemingen. Dat betrof meestal de overdrachten van portefeuilles met schadeverzekeringen, maar ook overzichten met betrokken levensverzekeraars komen in een deel van de jaarverslagen voor. Voor wat betreft de schadeverzekeraars werden jarenlang overzichten gepubliceerd van het aantal overdrachten in dat jaar en in de vier jaar daarvoor.

12. Het is jammer dat DNB in de jaarlijkse ZBO-verantwoording dat niet op dezelfde manier aanpakt. In de ZBO-verantwoordingen wordt wel melding gemaakt van het aantal verklaringen van geen bezwaar dat in dat jaar door DNB is verleend. Het aantal door DNB verleende instemmingen op grond van afdeling 3.5.1A Wft is niet uit de ZBO-verantwoordingen te herleiden. Die informatie is alleen te achterhalen door tellingen aan de hand van Staatscourant advertenties.

13. Ik heb geen enkele aanwijzing kunnen vinden dat zich in de praktijk ooit de situatie heeft voorgedaan dat een overdracht van levensverzekeringen of natura-uitvaartverzekeringen niet heeft plaatsgevonden, omdat een vierde of meer van de polishouders zich tegen de voorgenomen overdracht van levensverzekeringen of natura-uitvaartverzekeringen heeft verzet zoals bedoeld in art. 3:119 Wft.23