9.7.1 Sterke kanten

Vanuit het perspectief van de waarheidsvinding heeft de Nederlandse gang van zaken ter terechtzitting een aantal voordelen.1 Informatie afkomstig van getuigen wordt in een vroegtijdig stadium vastgelegd, wanneer de gebeurtenis bij de getuigen nog vers in het geheugen ligt. In de regel verstrijkt immers de nodige tijd voordat een getuige ter terechtzitting wordt gehoord en dan kan belangrijke informatie verloren zijn gegaan, doordat de getuige deze is vergeten. In hoofdstuk 6 hebben we gezien dat het geheugen tevens gevoelig is voor informatie achteraf. Herinneren is namelijk een reconstructief proces, waarbij informatie uit andere bronnen kan worden toegevoegd aan de oorspronkelijke waarneming.2 Met het vroegtijdig horen van getuigen en optekenen van hun verklaringen kunnen vertekeningen in verklaringen als gevolg van falende geheugenprocessen worden voorkomen. Er treden minder commissies op en er is minder ruimte voor bronverwarring. Voorwaarde is dan wel dat verklaringen op een objectieve manier worden geregistreerd en hier ligt, zoals in het tiende hoofdstuk nog duidelijk zal worden, wel een probleem.

Ook de distantie die de rechter heeft tot het bewijs en de informanten die dat bewijs voortbrengen, wordt wel als een positief effect van de Nederlandse procesvoering gezien. Zo stelt Otte dat het grote voordeel van de schriftelijke bewijsvoering de afstandelijkheid is waarmee een en ander kan worden gecontroleerd.3 De veronderstelling is dat de rechter zich in zijn beoordeling minder zal laten leiden door zijn emoties en door eventuele sympathie voor het vermeende slachtoffer dat optreedt als getuige. Een bijkomend voordeel van het proces-verbaal is dat het de rechter minder gevoelig maakt voor in § 6.5.1 genoemde subjectieve indicatoren van misleiding, dan wanneer een getuige in persoon zou worden gehoord.4 De vraag is dan ook of het observeren en rechtstreeks ondervragen van getuigen uiteindelijk leidt tot betere beslissingen omtrent de waarheidsgetrouwheid van de afgelegde verklaringen, zoals het onmiddellijkheidsbeginsel veronderstelt. Zoals in het vierde hoofdstuk duidelijk is geworden, laat deze vraag zich niet eenvoudig beantwoorden.

Het voorhouden van stukken zoals in Nederland gebruikelijk is, heeft als voordeel dat het de discussie mogelijk maakt over het beschikbare bewijs.5 De rechter houdt immers alleen die delen uit het dossier voor, waarvan hij meent dat ze relevant zijn voor de te nemen beslissing. Hij maakt daarbij in feite al een selectie uit het dossier. De verdediging weet dus naar welke informatie de aandacht van de rechter uitgaat en kan soms uit de wijze waarop de passage wordt voorgehouden afleiden wat de rechter hierover denkt. Het voorhouden van stukken kan het contradictoire debat ter terechtzitting versterken, omdat de verdediging weet waar zij bij haar pleidooi haar pijlen primair op moet richten. De rechter moet echter voorkomen blijk te geven van een oordeel voordat het onderzoek ter terechtzitting is gesloten.6

Tot slot genieten getuigen in het Nederlandse strafproces relatief veel bescherming. Getuigen hoeven immers veelal niet in het openbaar in bijzijn van de verdachte hun verhaal te doen. Kwetsbare getuigen kunnen hun verklaringen afleggen in de beslotenheid van het kabinet van de rechtercommissaris of in sommige gevallen in een speciale verhoorstudio bij de politie, zonder dat zij met de verdachte worden geconfronteerd. Ook als een getuige wel ter terechtzitting dient te verschijnen, dan is de bejegening van de zijde van de verdediging over het algemeen correct. Een agressieve manier van ondervragen zoals dat bijvoorbeeld gangbaar is in het Amerikaanse strafproces, is in de Nederlandse procescultuur niet gebruikelijk. Dit betekent overigens niet dat getuigen niet op kritische vragen van de rechter dan wel van de verdediging of de officier van justitie kunnen rekenen.