II.5.6.5 Gevolgen van schending van de motiveringseisen

In het algemeen wordt aangenomen dat het motiveringsbeginsel als algemeen beginsel van behoorlijk bestuur behoort tot de categorie formele beginselen behoorlijk bestuur.1 Die kwalificatie is met name van belang vanwege de gevolgen die dit met zich brengt, indien het motiveringsbeginsel geschonden wordt geacht door de rechter. Schending van vormvoorschriften of formele procedurele vereisten die voortvloeien uit de algemene beginselen van behoorlijk bestuur behoeven immers geen diskwalificatie van de inhoud van het besluit in te houden of inachtneming van die vereisten behoeft niet per definitie tot een ander inhoudelijk besluit (in de zin van dictum) te leiden.2 Dat laatste kan ook het geval zijn, indien het motiveringsbeginsel is geschonden.

Daarnaast is het zo dat schendingen van vormvoorschriften gepasseerd kunnen worden op grond van artikel 6:22 Awb, indien belanghebbenden daardoor niet benadeeld worden. Dat lijkt met name het geval te zijn wanneer er ondanks het vormgebrek inhoudelijk maar één besluit mogelijk is, in het geval van een gebonden bevoegdheid van het bestuur derhalve.3 De wetgever heeft duidelijk aangegeven dat de regels inzake de motivering van besluiten behoren tot de vormvoorschriften.4 Daarbij moet echter de kanttekening geplaatst worden dat het motiveringsbeginsel zelf twee aspecten kent zoals hierboven aangegeven: een materieel aspect en een formeel aspect. Uitsluitend dit laatste aspect van het motiveringsbeginsel moet worden gezien als een vormvoorschrift waarvan schending eventueel gepasseerd kan worden.5 Ook de wetgever meent dat juist voor schendingen van het formele motiveringsbeginsel artikel 6:22 van belang kan zijn.6 Schort het aan de materiële motiveringseisen kan een schending volgens de bestuursrechter niet gepasseerd worden op grond van die bepaling.7Al gebeurt dat een enkele keer toch.8 Mogelijk is ook dat gedurende de procedure bij de bestuursrechter blijkt dat het besluit deugdelijk is gemotiveerd, waardoor vernietiging achterwege blijft, mits de belanghebbende heeft kunnen reageren.9 Ook schending van de specifieke motiveringsplichten, zoals de eis neergelegd in artikel 7:13, zevende lid, van de Awb, is weleens gepasseerd met toepassing van artikel 6:22 Awb.10

Voorts heeft de bestuursrechter ook in dit verband vanzelfsprekend de mogelijkheid om het besluit te vernietigen en de rechtsgevolgen in stand te laten, op grond van artikel 8:72, derde lid, van de Awb. Die mogelijkheid bestaat in elk geval, indien na de vernietiging wegens het motiveringsgebrek nog maar één besluit mogelijk is of het bestuur gedurende de procedure het motiveringsgebrek hersteld heeft.11 Deze bevoegdheid kan in bepaalde gevallen wel gebruikt worden ten aanzien van materiële motiveringsgebreken.12 De afgelopen tijd zijn de mogelijkheden om gebruik te maken van deze bevoegdheid in de jurisprudentie bovendien verruimd vanwege de noodzaak tot finale geschilbeslechting.13 In een uitspraak waarin het ging om een gebrek in de draagkracht van de motivering van het besluit op bezwaar, overweegt de Afdeling dat voor het instandlaten van de rechtsgevolgen niet vereist is dat rechtens nog maar één besluit mogelijk is.14 Vervolgens bevestigt zij de vernietiging van het besluit wegens strijd met artikel 7:12 Awb door de rechtbank met instandlating van de rechtsgevolgen. Daarnaast kan vernietiging met instandlating van de rechtsgevolgen in de rede liggen bij schending van de specifieke motiveringsplichten, zoals de motiveringseisen in combinatie met het achterwege laten van het horen.15 Gelet op het feit dat het horen essentieel is in de bezwaar-schriftprocedure is de schending van deze specifieke motiveringseis uit artikel 7:12, eerste lid, van de Awb des te klemmender, waardoor wellicht eerder (dan toepassing van artikel 6:22 Awb) een vernietiging met instandlating van de rechtsgevolgen in de rede ligt, indien blijkt dat terecht is afgezien van het horen.

Tot slot bevatten ook de voorschriften inzake de motivering van besluiten geen bepalingen van openbare orde, waardoor de bestuursrechter niet ambtshalve kan nagaan of aan de motiveringseisen is voldaan.16