7.6.1 De kern van het gebruiksbegrip

In het navolgende wordt de concrete hantering van het aspect ‘zeggenschap’ ter aanwijzing van de in het stelsel van art. 6:181 jo. 173, 174 en 179 aansprakelijke persoon uitgewerkt. Hierbij kan voorop gesteld worden dat de vraag of iemand ‘gebruiker’ in de zin van art. 6:181 is, mede relatief van aard is. Het komt er niet op aan te beoordelen of de aangesprokene veel of weinig ‘zeggenschap’ als zodanig heeft over de aan de zaak verbonden risico’s, maar of van diegene ten opzichte van andere potentieel aansprakelijken (bezitter, een ander bedrijf, producent, etcetera) kan worden gezegd in de beste positie te verkeren daarop invloed uit te oefenen. Telkens is aansprakelijk degene die ten opzichte van de ander(en) wordt geacht ‘een grotere mate van verantwoordelijkheid’ te dragen voor het ontstaan van de situatie die aanleiding heeft gegeven tot het ontstaan van de schade.1 Beslissend is derhalve zeggenschap, in de zin van invloed kunnen uitoefenen, in grotere mate dan anderen dat kunnen, op de aan de in art. 6:173, 174, 179 bedoelde ‘gevaarsobjecten’ verbonden risico’s. Oftewel, kwalitatief aansprakelijk is degene die in vergelijking met anderen ‘het meest nabij’ (de oorzaak van) het gevaar is en aldus in de beste positie verkeert terzake zorg uit te oefenen, waarvan ‘derden’ afhankelijk zijn. Om zodoende steeds ‘de meest relevante laedens’ te kunnen aanwijzen,2 is het van belang voor ogen te hebben dat de verschillende kwalitatieve aansprakelijkheden voor zaken niet beogen te beschermen tegen dezelfde risico’s, maar dat om uiteenlopende redenen sprake is van ‘bijzonder’ gevaar. Zo zijn roerende zaken en opstallen (pas) gevaarlijk wanneer zij ‘gebrekkig’ zijn, terwijl dieren en gevaarlijke stoffen naar hun aard gevaarlijk zijn.3 Bezien we ter illustratie ook nog de kwalitatieve aansprakelijkheid van art. 185 WVW, dan geldt daarvoor dat een motorrijtuig (pas) als gevaarlijk wordt beschouwd wanneer dit in beweging is.4 De toelichting op de Aanvullingswet 1995 vermeldt omtrent de grondgedachte achter de aansprakelijkheden voor zaken, stoffen en dieren uit afd. 6.3.2 BW in mijn ogen dan ook niet voor niets (MvA):5

Kwalitatief aansprakelijk is degene die ‘verantwoordelijk’ is voor het specifieke gevaar dat de in art. 6:173, 174, 175 en 179 bedoelde objecten nu juist tot ‘gevaarlijk’ maakt. Aldus kan naar mijn idee de kwalitatief aansprakelijke worden omschreven als degene met (de grootste mate van) zeggenschap over het schadeveroorzakende element waartegen de betreffende kwalitatieve aansprakelijkheid beoogt te beschermen. Hiermee is in mijn ogen ook de gewenste algemene maatstaf gegeven,7 waaraan in voorkomende gevallen valt te toetsen of al dan niet aan het gebruiksbegrip van art. 6:181 is voldaan. De bedoelde ‘zeggenschap’ hoeft, zoals nog zal blijken, overigens niet per se samen te vallen met zeggenschap over het gevaarsobject als zodanig: een persoon kan namelijk een zekere zeggenschap over een zaak hebben, maar toch niet ‘verantwoordelijk’ worden geacht voor het schadeveroorzakende element daarvan. Voorts kan het feit dat de in afd. 6.3.2 BW relevant geachte gevaarobjecten als gezegd niet alle hetzelfde schadeveroorzakende element hebben, leiden tot verschillende uitkomsten bij de te onderscheiden gevallen van kwalitatieve aansprakelijkheid.8 Zo hoeft, zoals eveneens nog zal blijken, hetgeen voor bijvoorbeeld een bewaarder van een roerende zaak geldt (‘gebrek’) niet automatisch ook op te gaan voor de bewaarder van een dier (‘eigen energie’).9, 10 In het navolgende worden de verschillende door art. 6:181 lid 1-3 bestreken ‘gevaarsobjecten’ aan de hand van de zojuist geformuleerde algemene maatstaf afzonderlijk aan een nadere beschouwing onderworpen.