7.12.1 Leerboeken (handels)recht I 1864-1923

Er zijn voor (handels)recht aanzienlijk minder leerboeken verschenen dan voor staatsinrichting.1 Vóór en na 1864 verschijnen praktijkuitgaven (handels)regt2 voor kooplieden.3 Als voorloper van de leerboeken handelsrecht verleende Van der Lindens Regtsgeleerd, Practicaal, en Koopmans Handboek (1806) goede diensten. Het deel over de koophandel is als een stramien voor de latere uitgaven te zien. Het was een standaarduitgave. De eisen voor (handels)recht als ‘kennis van handelspapieren met verplichtingen’ zijn sinds 1864 verbreed tot het privaat- en belastingrecht en sociale wetgeving. In de Normaalprogrammas van 1916 en 1920 figureren de handelswetenschappen (en - recht).4

De leerboeken boekhouden en handelswetenschappen op de vijfjarige hbs bevatten sinds 1864 enig handelsrecht in de vorm van ‘kennis van handelspapieren met verplichtingen’. Daarnaast verscheen in 1875 Van Gigchs Het Nederlandsche handelsrecht, gevolgd door een reeks herdrukken (1917). Inmiddels verscheen in 1916 Spaanders Handelsrecht5, na de in 1913 uitgegeven Handelstechniek (incl. handelsrecht) van Knop voor de akte MO-Boekhouden met onder meer de geschiedenis van het handelsrecht.6 In Spaanders Handelsrecht voor H.B.S. 5j.c. A. is rekening gehouden met:

Spaander weet zich - zoals Knop in zijn Handelstechniek ondernam8 - in didactische zin gesteund door hoogleraar Hijmans (GUA) om te beginnen met het bijzondere als koop en verkoop, en dan het leerstuk van de overeenkomsten en verbintenissen. In het voorwoord van zijn Romeinsch verbintenissenrecht noemt Hijmans de eis van de juridische pedagogie: ‘van het bijzondere naar het algemene’. Spaander begint met de emptio venditio (koop en verkoop). In de druk van 1941 gaat hij in op de didactiek van recht en de jurisprudentie als ‘dikwijls belangrijker dan de wetsartikelen zelf’.9

De curriculumposities en curricula van recht (van het maatschappelijk verkeer 1937-1954) zijn nagenoeg ongewijzigd. In het Reglement voor de Rijkshogereburger- en landbouwscholen uit 1864 is de verplichting vastgelegd om ieder jaar het programma met boekenlijst en rooster aan Binnenlandse Zaken te zenden.10 De examens waren schriftelijk of mondeling dan wel schriftelijk en mondeling naar het oordeel van de examencommissie. De exameneis (handels)recht op de vijfjarige hbs verscheen in de bijlage van het programma van eisen: ‘enige kennis te eisen van […] handelspapier met de daaruit voortvloeiende verplichtingen’.11 Een inleiding in het recht is niet vereist.

De akte MO-Handelswetenschappen omvat vanaf 1864 boekhouden, handelsrecht en beginselen der warenkennis (artikel 75 MO)12, met vanaf 1956 als eisen voor recht:

Voor MO-Boekhouden is kennis vereist van:

Voor De beginselen der handelswetenschappen, is van het boekhouden de eis:

De driejarige hbs kende schoolexamens. Door de overlading van het examen op de vijfjarige hbs stelden drie hbs-directeuren Campert, Brongersma en De Loos in 1891 een staatsexamen voor in de vakken wis-, natuur- en scheikunde en talen, waardoor het examen in boekhouden, handelsrecht en warenkennis zou komen te vervallen. Bij KB van 1917 is boekhouden geen schriftelijk examenvak meer15, vervielen in 1920 staatsinrichting en handelswetenschappen als examenvak16, zijn staatsinrichting en handelswetenschappen op hbs-a vanaf 1923 mondeling examenvak17 en is in 1929 het schriftelijk examen handelswetenschappen terug18, wat vervolgens in 1934 op hbs-b vervalt.19 Het vak recht was van 1937-1954 recht van het maatschappelijk verkeer. (Handels) recht omvat privaat- en belastingrecht, en sociale wetgeving tot de Wvo in 1968 het recht hoofdzakelijk tot privaatrecht bepaalt.20