2.5 Het eigendomsvoorbehoud als wederkerigheidsinstrument

Het eigendomsvoorbehoud is geen zekerheidsrecht voor de koopprijsvordering, maar een contractueel instrument door middel waarvan de verkoper zich indekt tegen de risico’s die hij zou lopen indien hij de zaak terstond aan de koper zou overdragen en de koper in gebreke zou blijven met de voldoening van de verschuldigde koopprijs.1 Als de verkoper geen eigendomsvoorbehoud zou bedingen, zou hij bij ontbinding slechts aanspraak kunnen maken op ongedaanmaking (art. 6:271 BW). In een dergelijk geval zou de koper verplicht zijn tot retro- overdracht van de verkochte zaak aan de verkoper. Van een zodanige verbintenisrechtelijke aanspraak tot ongedaanmaking zou in het gros der gevallen echter weinig te verwachten zijn, indien de koper tegelijkertijd in gebreke blijft met de voldoening van een andere schuld, namelijk de betaling van de koopprijs.

Het eigendomsvoorbehoud bewerkstelligt dat de verkoper niet is aangewezen op een verbintenisrechtelijke vordering tot ongedaanmaking, maar kan teruggrijpen op zijn goederenrechtelijke, uit het eigendomsrecht voortvloeiende revindicatievordering (art. 5:2 BW). Hieruit blijkt dat de voorbehouden eigendom niet zozeer een vorm van zekerheidseigendom is en dat het eigendomsvoorbehoud geen zekerheidsrecht is; de voorbehouden eigendom biedt geen zekerheid voor voldoening van de koopprijsvordering. Het voorbehouden van de eigendom bewerkstelligt uitsluitend dat de verkoper bij ontbinding niet slechts een verbintenisrechtelijke aanspraak heeft. Het eigendomsvoorbehoud biedt daarmee niet zozeer zekerheid voor de voldoening van de koopprijsvordering, maar zekerheid voor de ongedaanmaking na ontbinding. Met het eigendomsvoorbehoud stelt de verkoper bij voorbaat zijn rechten bij ontbinding van de koopovereenkomst veilig, doordat hij vanwege het eigendomsvoorbehoud dan ongedaanmaking op goederenrechtelijke wijze kan afdwingen.2

Daarmee heeft het eigendomsvoorbehoud onmiskenbaar een zekerheidskarakter, maar dat zekerheidskarakter is van geheel andere aard dan de zekerheid die een pandrecht biedt. Een pandrecht stelt de pandhouder in staat om door middel van executie alsnog voldoening van de door een ander verschuldigde prestatie af te dwingen, wanneer deze in gebreke blijft met de voldoening. Uitoefening van een pandrecht bewerkstelligt aldus (gedeeltelijke) voldoening van de vordering, waarvoor het pandrecht tot zekerheid strekt. Anders ligt dit voor het eigendomsvoorbehoud. Met het eigendomsvoorbehoud kan de verkoper niet bewerkstelligen dat de koopprijsvordering, bijvoorbeeld uit de opbrengst van de verkochte zaak, wordt voldaan. Integendeel, door de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud gaat de koopprijsvordering juist teniet (art. 6:271 BW). Het eigendomsvoorbehoud garandeert uitsluitend dat de verkoper het object van zijn eigen prestatie behoudt totdat de koper de daartegenover staande prestatie voldoet.3

In deze hier verdedigde en nader te onderbouwen visie is de functie van het eigendomsvoorbehoud dan ook gelegen in het feit dat het beding de wederkerigheid van de contractuele prestaties handhaaft, ondanks het feit dat de verkoper de zaak reeds (af)levert voordat de koper de koopprijs voldoet. Deze functie wordt inzichtelijk door een vergelijking tussen het normaaltype koopovereenkomst en de koopovereenkomst met een beding van eigendomsvoorbehoud. Door het sluiten van een koopovereenkomst komt op de koper de verplichting tot betaling van de koopprijs te rusten (art. 7:26 lid 1 BW). Daartegenover staan voor de verkoper – voor zover hier relevant – de verplichtingen om de zaak af te leveren en in eigendom over te dragen (art. 7:9 lid 1 BW).Artikel 7:26 lid 2 BW bepaalt vervolgens dat de betaling dient te geschieden ten tijde en ter plaats van de aflevering. Bij koopovereenkomst geldt derhalve als uitgangspunt dat partijen gelijktijdig moeten presteren.4 Deze regel van ‘gelijk oversteken’ benadrukt bij uitstek het wederkerige karakter van de beide prestaties en illustreert de doeloorzakelijkheid van de koopovereenkomst.5 De verkoper verbindt zich tot overdracht teneinde de koopprijs te ontvangen en de koper verplicht zich tot betaling van de koopprijs teneinde de zaak te verkrijgen.6 De verkoper hoeft zijn verplichtingen tot aflevering en overdracht pas na te komen op het moment dat de koper zijn verplichting tot de betaling van de koopprijs nakomt. Tot dat moment kan de verkoper zijn verplichtingen opschorten (art. 6:262 BW).

Door het uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’ bij koopovereenkomsten draagt geen van de partijen het risico dat de wederpartij niet presteert.7 Tegen deze achtergrond blijkt dat een koopovereenkomst met eigendomsvoorbehoud geen afwijking vormt van het uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’, maar dit uitgangspunt juist benadrukt en handhaaft.8 Door middel van het eigendomsvoorbehoud houden partijen, ondanks het feit dat de verkoper de zaak reeds (af)levert, vast aan de verstrengeling van de beide prestaties die de wederkerigheidsband schept. Het eigendomsvoorbehoud vormt met betrekking tot de verplichting tot eigendomsoverdracht derhalve een bevestiging van de regel van gelijk oversteken.9 Enkel ten aanzien van de verplichting tot aflevering wordt met het eigendomsvoorbehoud afgeweken van dit wettelijk uitgangspunt, doordat de verkoper zich verplicht om de zaak reeds (af) te leveren vóórdat de koper de verschuldigde prestatie voldoet.10 Het uitstellen van de eigendomsovergang door het effect van de overdracht afhankelijk te maken van de voldoening van de door de koper verschuldigde tegenprestatie, is in deze benadering niets anders dan het geldend maken van de exceptio non adimpleti contractus (art. 6:262 BW) met betrekking tot de verplichting tot eigendomsoverdracht van artikel 7:9 lid 1 BW.11

In afwijking van het uitgangspunt van gelijk oversteken zouden partijen ook kunnen overeenkomen dat de verkoper als eerste dient te presteren door de eigendom reeds over te dragen voordat de koper betaalt (koop op afbetaling, niet-zijnde huurkoop), of dat de koper eerst moet betalen voordat de verkoper de zaak overdraagt (vooruitbetaling).12 In het eerste geval loopt de verkoper het risico dat de koper niet presteert; in het tweede geval loopt de koper het risico dat de verkoper niet presteert.13 De elegantie van het eigendomsvoorbehoud is gelegen in het feit dat geen van de partijen het risico van niet-presteren van de wederpartij loopt, door via de opschortende voorwaarde de wederzijdse verplichtingen te verstrengelen. Aldus biedt het eigendomsvoorbehoud niet alleen een oplossing in gevallen waarin de koper nog niet in staat is de verschuldigde koopprijs te voldoen, maar ook in gevallen waarin partijen elkaar niet fysiek treffen om de beide prestaties uit te wisselen, zoals bij aankopen via internet.14 De meerwaarde van het eigendomsvoorbehoud is daarmee gelegen in de omstandigheid dat het beding een constructie mogelijk maakt waarbij levering en betaling weliswaar uiteenlopen, maar geen van de partijen daardoor belast wordt met het insolventierisico van de wederpartij.

Voor de hier gepresenteerde benadering kan steun worden gevonden in het Duitse en Oostenrijkse recht. Hoewel ook in de Oostenrijkse en Duitse literatuur de opvatting dat het eigendomsvoorbehoud een zekerheidsrecht is dat grote gelijkenis vertoont met een pandrecht of zekerheidseigendom, veel aanhangers heeft, wordt in de literatuur door een aantal andere auteurs juist benadrukt dat het eigendomsvoorbehoud zich niet laat vergelijken met zekerheidseigendom of een pandrecht, omdat de functie van het eigendomsvoorbehoud is gelegen in het handhaven van de regel van ‘gelijk oversteken’ (Zug-um-Zug) en (vooral) de rechten van de verkoper bij ontbinding veiligstelt.15 Niettemin gaan deze auteurs minder ver dan in dit proefschrift wordt verdedigd, omdat wordt aangenomen dat de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud niet zonder meer behoeft uit te monden in ontbinding van de koopovereenkomst, omdat de verkoper ook de mogelijkheid zou hebben om door middel van executie van de verkochte zaak zich te verhalen voor de koopprijsvordering, waardoor de verkoper door uitoefening van het eigendomsvoorbehoud wel degelijk betaling van de koopprijs zou kunnen afdwingen.16 Deze benadering komt hierna nog aan de orde en wordt in paragraaf 5.6 van hoofdstuk 5 uitvoeriger aan een kritische bespreking onderworpen.