2.7 Het eigendomsvoorbehoud waarborgt de rechten van de verkoper bij ontbinding

De constatering dat het eigendomsvoorbehoud voornamelijk een middel is waarmee de verkoper zich indekt tegen het ontbindingsrisico dat hij zou lopen indien hij, ondanks het feit dat de koper nog niet betaalt, zijn verplichting tot levering en overdracht reeds zou nakomen, heeft ook belangrijke consequenties voor de vraag waarvoor het eigendomsvoorbehoud zekerheid biedt.

Door middel van (de uitoefening van) het eigendomsvoorbehoud kan de verkoper niet bereiken dat hij wordt voldaan.1 Uitoefening van het eigendomsvoorbehoud heeft ontbinding van de koopovereenkomst tot gevolg en bewerkstelligt aldus dat de koopprijsvordering tenietgaat.2 De (definitieve) uitoefening van het eigendomsvoorbehoud leidt noodzakelijkerwijze tot ontbinding van de koopovereenkomst omdat de verkoper zich daarmee ook bevrijdt van zijn eigen verplichting tot eigendomsverschaffing en de verkoper bovendien de zaak pas kan opvorderen indien het uit de koopovereenkomst voortvloeiende recht van de koper om de zaak vóór betaling onder zich te hebben door ontbinding van de koopovereenkomst is beëindigd.3

Omdat de verkoper zijn verplichting tot eigendomsverschaffing opschort, kan hij de zaak in geval van ontbinding als de zijne opvorderen en is hij niet aangewezen op een ongedaanmakingsvordering ex artikel 6:271 BW teneinde datzelfde resultaat te bereiken.

Daarmee waarborgt het eigendomsvoorbehoud de rechten van de verkoper bij ontbinding: het eigendomsvoorbehoud garandeert niet dat de verkoper wordt bevredigd, maar dat de positie van de verkoper wordt hersteld in de toestand van vóór de overeenkomst, indien de koper tekortschiet in de nakoming van de koopovereenkomst.

In zekere zin kan daarmee gezegd worden dat het eigendomsvoorbehoud niet zozeer de koopprijsvordering secureert, maar de ongedaanmakingsvordering die resteert na ontbinding van de koopovereenkomst. Zonder eigendomsvoorbehoud zou de verkoper die reeds volledig heeft gepresteerd bij niet-nakoming door de koper slechts een persoonlijke aanspraak op retro-overdracht hebben (art. 6:271 BW). Bij een eigendomsvoorbehoud is een dergelijke retro-overdracht niet nodig; de verkoper is altijd eigenaar gebleven. Noodzakelijk is slechts een feitelijke ongedaanmaking, die plaatsvindt doordat de verkoper overgaat tot uitoefening van het eigendomsvoorbehoud en de zaak opvordert van de koper. In plaats van een persoonlijke aanspraak tot retro-overdracht, heeft de verkoper die een eigendomsvoorbehoud heeft bedongen een goederenrechtelijke aanspraak: de uit het eigendomsrecht voortvloeiende revindicatievordering (art. 5:2 BW).4 Het voorbehouden van de eigendom geeft aan de ongedaanmakingsvordering derhalve een goederenrechtelijk karakter,5 zodat gezegd kan worden dat het eigendomsvoorbehoud de ongedaanmakingsvordering secureert.6 Dat dient men evenwel enigszins overdrachtelijk op te vatten: de vordering die het (voorbehouden) eigendomsrecht secureert, heeft uiteindelijk namelijk datzelfde eigendomsrecht tot voorwerp. Zuiverder geformuleerd zou men kunnen zeggen dat de verkoper vanwege het eigendomsvoorbehoud in staat is de ongedaanmaking door middel van zijn revindicatievordering op goederenrechtelijke wijze af te dwingen, zonder dat hij daarvoor de medewerking van de koper behoeft.

Hoewel ook in Duitsland en Oostenrijk het eigendomsvoorbehoud overwegend als zekerheidsrecht voor de koopprijsvordering wordt beschouwd, is de opvatting dat het eigendomsvoorbehoud met name zekerheid biedt voor de Rückforderungsanspruch van de verkoper bij ontbinding iets meer ingeburgerd dan in de Nederlandse literatuur.7 Veelal wordt dit standpunt echter in een genuanceerdere variant verdedigd, doordat men aanneemt dat het eigendomsvoorbehoud zowel zekerheid biedt voor de ongedaanmakingsvordering van de verkoper na ontbinding, alsook voor de koopprijsvordering.8 Deze opvatting volgt uit de hiervoor reeds genoemde aanvaarding van de mogelijkheid van uitoefening van het eigendomsvoorbehoud door middel van executie van de verkochte zaak en verhaal op de opbrengst voor de koopprijsvordering.9 In de Nederlandse literatuur is een vergelijkbaar standpunt verdedigd door Frank. Volgens hem houdt terugneming van de zaak door de verkoper in dat de verkoper ‘zijn inschuld op het verbonden zekerheidsobject [heeft] verhaald’ en ‘de overeenkomst door “betaling”’ eindigt.10 Deze benadering verdraagt zich echter slecht met de omstandigheid dat het eigendomsvoorbehoud is neergelegd in een koopovereenkomst, die op de verkoper de verplichting legt de eigendom over te dragen en de koper bovendien het recht geeft de zaak onder zich te houden.11 Indien het eigendomsvoorbehoud zou uitmonden in verhaal op de verkochte zaak, waardoor de verkoper zou worden bevredigd, zou de verkoper zijnerzijds tekortschieten in de nakoming van de op hem rustende verbintenissen uit de – nog altijd in stand gebleven – koopovereenkomst, door de koper niet het gebruik en de eigendom van de zaak te verschaffen. In de hier verdedigde opvatting gaat de (definitieve) uitoefening van het eigendomsvoorbehoud dan ook noodzakelijkerwijs gepaard met ontbinding van de koopovereenkomst, zodat een uitoefening van het eigendomsvoorbehoud door executie niet mogelijk is. Aangezien de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud bewerkstelligt dat de koopprijsvordering tenietgaat, kan het eigendomsvoorbehoud nooit tot gevolg hebben dat de verkoper wordt voldaan. Uit de parlementaire geschiedenis blijkt een vergelijkbare, maar iets terughoudendere benadering:

De wetgever lijkt hier nog wel enige ruimte te zien voor de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud, die uitmondt in verhaal van de koopprijsvordering. In de hier verdedigde visie is dat onmogelijk: uitoefening van het eigendomsvoorbehoud dient gepaard te gaan met ontbinding van de koopovereenkomst omdat de verkoper zich daardoor van zijn eigen verplichtingen bevrijdt, waardoor ook de koopprijsvordering tenietgaat. De verkoper kan zich vervolgens niet meer verhalen voor deze vordering.13

In de hier verdedigde benadering verschilt het eigendomsvoorbehoud in grote mate van traditionele zekerheidsrechten, zoals het pandrecht, waarbij door middel van de (opbrengst van de) verpande zaak of vordering voldoening van de gesecureerde vordering kan worden bewerkstelligd. Tussen de voorbehouden eigendom en de koopprijsvordering bestaat enerzijds een nauwere relatie dan tussen het pandrecht en de gesecureerde vordering, maar anderzijds is de band tussen de eigendom van de zaak en de vordering een stuk losser. Deze lossere band volgt uit het feit dat het eigendomsvoorbehoud geen zekerheid voor de voldoening van de tegenprestatie vormt, maar voor het behoud van het voorwerp van de eigen prestatie. Dat is ook een vorm van zekerheid, maar een vorm van zekerheid van geheel andere aard dan een pandrecht. Treffend wordt dit alles door Mincke verwoord:

Het eigendomsvoorbehoud biedt daarmee onmiskenbaar een vorm van zekerheid voor het geval de koper niet betaalt, maar de zekerheid heeft een defensief karakter: het eigendomsvoorbehoud garandeert uitsluitend behoud van het object van de eigen prestatieplicht totdat de tegenprestatie wordt verricht.15 Zoals hiervoor reeds aan de orde kwam, is het overeenkomen van een eigendomsvoorbehoud daarmee niets anders dan het geldend maken of handhaven van de exceptio non adimpleti contractus met betrekking tot de verplichting tot eigendomsverschaffing. Het eigendomsvoorbehoud is geen instrument waarmee de prestatie van de wederpartij kan worden gerealiseerd, maar voorkomt slechts dat het voorwerp van de eigen prestatie reeds verloren gaat.16 Weliswaar functioneert het eigendomsvoorbehoud daarmee ook als pressiemiddel om betaling van de koper af te dwingen,17 maar met de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud kan die prestatie niet worden verkregen.18

De gedachte zou kunnen opkomen dat het eigendomsvoorbehoud zekerheid kan bieden voor een eventuele schadevergoedingsvordering, zodat de verkoper met het eigendomsvoorbehoud wel degelijk zijn winstverwachtingen die hij met het sluiten van de koopovereenkomst nastreeft, zou kunnen realiseren en het eigendomsvoorbehoud dus niet slechts een defensief zekerheidskarakter heeft. Die gedachte moet evenwel worden verworpen. Weliswaar kan het eigendomsvoorbehoud ook worden bedongen voor een eventuele schadevergoedingsvordering, die mede het positief contractsbelang omvat, maar het eigendomsvoorbehoud kan uit de aard der zaak geen zekerheid bieden voor deze winstverwachtingen van de verkoper. Een zodanige schadevergoedingsvordering heeft de verkoper namelijk indien de ontbinding van de koopovereenkomst ertoe leidt dat de verkoper in een nadeligere vermogenstoestand komt te verkeren dan bij nakoming het geval zou zijn (art. 6:277 BW). Een dergelijke schadevergoedingsvordering is derhalve slechts aan de orde indien nakoming van de koopovereenkomst voor de verkoper lucratiever is dan behoud van de verkochte zaak. Door middel van (de waarde van) de verkochte zaak zelf kan deze lucratievere vermogenspositie bij nakoming vanzelfsprekend niet worden gerealiseerd: de zaak kan immers nooit meer opleveren dan zij zelf waard is. Gewoonlijk zal de verkoper slechts een zodanige schadevergoedingsvordering hebben, indien de verkochte zaak na uitoefening van het eigendomsvoorbehoud en ontbinding minder waard blijkt te zijn dan de koopprijs die de verkoper bij nakoming zou realiseren. Dezelfde voorbehouden eigendom, die de verkoper met de uitoefening van het eigendomsvoorbehoud opvordert van de koper, kan daarvoor geen zekerheid bieden. Terecht stelt Mincke de retorische vraag: ‘Hoe zou hij deze zaak, die toch al van hem is, nu nog als een zekerheid voor een andere vordering kunnen gebruiken?’19

Dit betekent niet dat het zinledig is om een eigendomsvoorbehoud te bedingen ter zake van vorderingen wegens tekortschieten in de nakoming. Aldus kan de verkoper namelijk bijvoorbeeld bereiken dat hij ook eigenaar blijft totdat eventuele vertragingsschade door de koper wordt vergoed. De wetgever meende bovendien dat het bedingen van een eigendomsvoorbehoud voor de schadevergoedingsvordering met name nuttig was in het geval dat de door de koper verschuldigde tegenprestatie bestond uit iets anders dan de betaling van een geldsom. Indien de verbintenis van de koper zou worden omgezet in een verbintenis tot vervangende schadevergoeding (art. 6:87 BW), zou de eigendomsovergang tevens afhankelijk zijn van de voldoening van deze prestatie.20

Het verschil tussen een pandrecht en het voorbehouden eigendomsrecht openbaart zich met name in de verhouding tussen het (vermeende) zekerheidsobject en de (vermeende) gesecureerde vordering.21 Het eigendomsvoorbehoud biedt slechts indirect zekerheid voor de koopprijsvordering, in die zin dat het eigendomsvoorbehoud de ongedaanmaking garandeert, indien de koper de koopprijs niet voldoet.22 Aangezien uitoefening van het eigendomsvoorbehoud en bevrediging van de verkoper door betaling elkaar wederzijds uitsluiten,23 kan de verkoper door uitoefening van het eigendomsvoorbehoud geen nakoming realiseren. De verkoper kan nimmer aanspraak maken op zowel betaling van de koopprijs, alsook op (de waarde van) de verkochte zaak. Zodra de verkoper de zaak (definitief) terugneemt, kan hij geen betaling meer afdwingen; heeft de koper daarentegen betaald, dan kan de verkoper geen aanspraak meer maken op de eigendom van de zaak.24 Bij een gewoon zekerheidsrecht, zoals een pandrecht, is dit anders. Indien de pandgever de gesecureerde vordering niet voldoet, is de pandhouder bevoegd de verpande zaak te verkopen om zich door middel van de opbrengst te voldoen. Indien de opbrengst voldoende is om de pandhouder te voldoen, dan gaat de vordering – door betaling – teniet. Is de opbrengst van de zaak daarentegen onvoldoende om de pandhouder te voldoen, dan blijft de vordering, anders dan bij uitoefening van het eigendomsvoorbehoud, voor het overige bestaan.