4.4 Beperking van de mentale misleiding

Ik betoog geenszins dat de rechterlijke oordeelsvorming volstrekt willekeurig is, of dat de rechter enkel wordt geleid door persoonlijke belangen.1 Wel betoog ik dat het onbewuste invloed kan hebben op het rechterlijk oordeel, dat het relevant is hier aandacht aan te schenken en te trachten de invloed te beperken.

Volledige controle van het onbewuste is onmogelijk. Controle vereist namelijk drie dingen: bewustheid van de invloed of althans de mogelijkheid van de invloed van deze automatische trait constructs op gedrag, de motivatie deze invloed te controleren en tot slot voldoende focus om daadwerkelijk met het ‘controle proces’ bezig te kunnen zijn (oftewel, zo min mogelijk afleiding).2 In de meeste gevallen zijn niet al deze drie factoren aanwezig. Zelfs al is de rechter zich bewust van de invloed, indien de rechter zijn ‘hoofd er niet bij houdt’, zal controle falen.3 De rechter is zich niet altijd bewust van zijn automatische reactie op dingen, gebeurtenissen of personen.4 Bovendien heeft de poging mentale gedachten volledig te controleren in de door het individu gewenste richting, soms juist een averechts effect.5 Zo kan ik u zeggen dat u vooral niet moet denken aan een roze olifant. Waar denkt u vervolgens aan? Juist, aan een roze olifant. Eenzelfde vergelijking gaat op voor een dieet in de trant van ‘ik mag niet snoepen’. Grote kans dat ‘snoep’ vervolgens de hele dag in uw hoofd zit. Absolute controle van het onbewuste is aldus niet mogelijk. Op welke manier kan de invloed van het onbewuste van de rechter dan in ieder geval deels inzichtelijk en deels controleerbaar worden gemaakt? Ik doe hiertoe enkele aanbevelingen aan de hand van de in par. 4.2 benoemde knelpunten. Ik werk de aanbevelingen uit aan de hand van de biases: confabulatie, de indruk van een rechter en de emoties van een rechter.