7.4.1 Stadsburgerschap in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Zoals hiervoor besproken, had de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden geen eigen burgerschap.1 Dit had mede een constitutionele oorzaak. De constitutionele structuur van de Republiek was immers zo ingericht dat de gewesten soeverein waren en niet de Republiek.2 De aangelegenheden van de Republiek waren beperkt tot uitwendige aangelegenheden, zoals de buitenlandse betrekkingen, marine, landmacht en het toezicht op de hiervoor aangehaalde VOC en de WIC. Andere aangelegenheden vielen onder de autonome interne bevoegdheden van de gewesten zelf. De ingezetenen van de Republiek hadden geen rechtsverhouding tot de Republiek, noch tot de gewesten, maar waren verbonden aan de stad waarvan zij ingezetene waren.3 In plaats van burgers van de Republiek of van de gewesten van de Republiek waren er burgers van bijvoorbeeld Den Bosch, Amsterdam, Nijmegen en Deventer.4 De verkrijging van het burgerschap van deze steden verschilde per stad.5 De steden waren namelijk bevoegd regels uit te vaardingen ten aanzien van de toekenning en het verlies van het eigen stadsburgerschap. Men werd burger van, bijvoorbeeld, Den Bosch indien men geboren of gedoopt was in Den Bosch.6 In Amsterdam en Deventer verschilde de verkrijging van het burgerschap: daar kon men aanspraak maken op het burgerschap indien men deel uitmaakte van de burgerij.7 Bij de aanvaarding van het burgerschap dienden de nieuwe burgers te beloven loyaal te zijn aan de Staten-Generaal, de stadhouder, de stad en de medeburgers.8

De vraag dient zich aan wat de privileges en de verplichtingen zijn die deze vormen van stadsburgerschap met zich brachten in de verschillende steden van de Republiek. De rechten en plichten die gekoppeld waren aan het stadsburgerschap, hingen af van de stad die het burgerschap toekende. In ieder geval valt op dat, ongeacht de stad, de rechtsverhouding tussen de burger en de desbetreffende stad wederkerig was vormgegeven. Dat wil zeggen dat beide actoren over en weer rechten en plichten hadden. Het recht van de ene actor omvatte de plicht van de andere actor. Een belangrijk recht dat het stadsburgerschap van bijvoorbeeld Den Bosch met zich bracht voor de burger was dat het stadsburgerschap toegang verschafte tot lidmaatschap bij een gilde.9 Daarnaast kon enkel een burger van Den Bosch een publieke functie in de stad uitoefenen en tot slot kon de burger alleen worden berecht door een lokale rechtbank.10 Voor wat betreft de verplichtingen van de burger van Den Bosch jegens de stad werden onder andere het betalen van belasting genoemd en plichten in het kader van milities.11

Het voorgaande illustreert dat het stadsburgerschap in de Republiek wordt gekenmerkt door een wederkerige rechtsverhouding tussen de burger en de stad. Daarnaast valt ook in dit stadsburgerschap een beloningsaspect te ontwaren. Het stadsburgerschap bracht immers verschillende privileges en rechten met zich, die niet-burgers ontbeerden. Ook dit type burgerschap, het stadsburgerschap, sluit derhalve niet-burgers uit en voorziet in privileges en rechten voor de burgers.

In hoofdlijnen toont deze vorm van burgerschap overeenkomsten met het burgerschap in de klassieke oudheid, zoals in Athene en Sparta. Daar is in paragraaf 2.2 van Hoofdstuk II (‘De geboorte van burgerschap in de Griekse poleis’) aandacht aan besteed. Zo verschilde de toekenning en het verlies van het burgerschap in de verschillende Griekse poleis. Het burgerschapsbegrip aldaar kan – het ene burgerschap meer dan het andere – ook worden omschreven als wederkerig. De burger had verschillende privileges en rechten ten opzichte van de niet-burger in de stad waarvan hij ingezetene was. Niettemin stonden tegenover de privileges en de rechten ook verscheidene verplichtingen. Zo ook in de Republiek, waarvan zoals hiervoor omschreven de verschillende steden een eigen stadsburgerschap hadden.

Dit lokale stadsburgerschap kwam in de tweede helft van de achttiende eeuw in het geding. Gaandeweg werd in de tweede helft van de achttiende eeuw de nadruk gelegd op de burgers van de gehele Republiek, in plaats van de burgers van de verschillende steden afzonderlijk. Een voorbeeld hiervan vormt het befaamde pamflet ‘Aan het volk van Nederland’ uit 1781. Dit anoniem12 geschreven pamflet werd in de nacht van 25 op 26 september verspreid in de grote steden van de Republiek, en was gericht tegen het bewind van stadhouder Willem V en de verdere opeenhoping van de macht over de Republiek in de handen van de Oranjes. In het pamflet wordt meerdere malen een beroep gedaan op de (mede)burgers van de Republiek – hoewel de Republiek zelf zoals hiervoor blijkt geen eigen burgerschap tot haar beschikking had.13 De eerste stappen naar een staatsburgerschap deden zich voor bij de installatie van de Bataafse Republiek in 1795. Verschillende Bataven pleitten naar Frans voorbeeld voor een uniform burgerschap voor de gehele Bataafse Republiek.14 Deze gedachte kreeg zijn weerslag in de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk van 1798. Hierop wordt ingegaan in paragraaf 7.4.2.