5.2.5 Rangorde naar moment van registratie

Ten aanzien van rechten op registergoederen heeft de wetgever aan de prioriteitsregel uitdrukking gegeven in § 879 BGB.1 Deze paragraaf bevat een rangorderegeling voor in het Grundbuch geregistreerde rechten. In het eerste ontwerp werd de datum van registratie beslissend gevonden voor de plaats in de rangorde:

Het aansluiten bij de datum van de registratie – het zogeheten Tempusprinzip – zoals dat destijds in de Pfandgesetze en Grundbuchgesetze van een aantal Duitse gebieden gebruikelijk was,3 leed om administratieve redenen een belangrijke uitzondering. Voor een goed begrip van deze uitzondering is het van belang vooraf kort stil te staan bij de inrichting van de registers. Het Grundbuch waarvoor overigens al in 1883 een wetsontwerp was gemaakt door de ontwerper van het zakenrecht,4 wordt per district gevoerd in losbladige vorm en is ingericht in drie afdelingen.5Afdeling I betreft eigendomsverkrijgingen, in afdeling III worden zekerheidsrechten geregistreerd en afdeling II fungeert als restcategorie waarin bijvoorbeeld erfdienstbaarheden worden ingeschreven.6 Welnu, als uitzondering op het Tempusprinzip bepaalde het eerste ontwerp dat rechten die op dezelfde dag in dezelfde afdeling waren ingeschreven niettemin rang innemen naar de volgorde van inschrijving.7 Deze rechten werden immers op hetzelfde blad onder elkaar geregistreerd waarmee vaststaat dat het eerst vermelde recht ouder was dan het daaronder vermelde recht.

De tweede commissie had echter bezwaren tegen het Tempusprinzip. Hoewel de praktische uitwerking van de rangorderegeling hierdoor niet werd beïnvloed, gaf zij de principiële voorkeur aan het Lokusprinzip.8 Niet de datum, maar de plaats op het betreffende blad in het Grundbuch bepaalt in de ingevoerde wettekst in de regel de rangorde tussen meerdere gerechtigden tot eenzelfde registergoed. De datum speelt slechts een beslissende rol indien rechten in verschillende afdelingen zijn ingeschreven. In dat geval brengt het naar datum gemaakte onderscheid met zich mee dat twee op dezelfde dag ingeschreven rechten gelijke rang innemen.

De rangregeling op grondslag van de prioriteitsgedachte wordt verwezenlijkt door de procedurele regels uit de Grundbuchordnung (GBO).9

Zo moet het Grundbuchamt bij het verzoek tot registratie acht slaan op het tijdstip10 waarop dit binnenkomt omdat § 17 GBO bepaalt dat het eerst binnengekomen verzoek tot registratie ook eerst in het Grundbuch moet worden aangetekend.11 Meerdere registratieverzoeken moeten immers volgens § 45 GBO naar de volgorde van aanbieding worden aangetekend.12 De rangorde komt dientengevolge voor zover het aantekeningen in dezelfde afdeling betreffen tot stand in overeenstemming met het Lokusprinzip. Indien op dezelfde dag meerdere verzoeken tot registratie in verschillende afdelingen worden gedaan richt de rangorde zich volgens § 879 lid 1, tweede volzin BGB naar het Tempusprinzip. Om recht te doen aan de prioriteitsregel zal het Grundbuchamt het eerst binnengekomen verzoek op een eerdere dag moeten registreren of ingevolge § 45 lid 2 GBO bij de registratie uitdrukkelijk moeten vermelden dat het eerder ingeschreven recht het andere voorgaat.13 Op die manier komt het eerder op dezelfde dag aangeboden recht ook in rang boven een later aangeboden recht te staan.

De wettelijke regeling die de rang van het recht koppelt aan het moment van registratie is niet dwingendrechtelijk van aard. § 879 lid 3 BGB laat de mogelijkheid open voor partijen om een afwijkende rangorde overeen te komen.14 Een dergelijke afwijking – die ook erin kan bestaan dat beide rechten gelijke rang verkrijgen – vereist op haar beurt weer Einigung en Eintragung.15 Daarnaast kan de rangorde ook nadien nog worden gewijzigd op grond van § 880 BGB (Rangänderung).16