4.6.2 Uitkeringsverbod in de WS 1956

Voor de inwerkingtreding van de WS 1956 kwamen stichtingen voor die ten doel hadden winst te behalen die ten goede kwam aan oprichters, bestuurders of anderen die “zeggenschap op de stichting uitoefenden”. Van der Grinten meende echter dat stichtingen die niets anders beogen dan inkomsten te verschaffen aan oprichters, bestuurders of anderen, die de stichting gebruiken ter behartiging van hun stoffelijke belangen, verwerpelijk zijn.1 De wet kent andere rechtsvormen, zoals de NV, die geschikt zijn voor samenwerking ter verkrijging van inkomsten, aldus Van der Grinten. De stichting zou volgens hem immers misbruikt worden indien iedere ondernemer zijn onderneming in een stichting kan inbrengen, waarmee hij persoonlijke aansprakelijkheid uitsluit maar wel de winsten uit die onderneming naar zichzelf kan laten vloeien.

Het uitkeringsverbod stond aanvankelijk niet in artikel 1 van het ontwerp van de WS 1956. Artikel 1 het wetsontwerp luidde eerst: “Een stichting is een door een rechtshandeling in het leven geroepen rechtspersoon, welke beoogt met behulp van een daartoe bestemd vermogen een niet op winst gericht doel te verwezenlijken.”2

Tijdens de openbare behandeling van het wetsontwerp merkte Tweede Kamerlid Ten Hagen op dat de achtergrond van deze bepaling was om de stichting af te grenzen van de naamloze vennootschap (de BV bestond toen nog niet).3 Het wezenskenmerk van de NV is volgens hem echter niet zozeer het op winst gerichte doel, maar het feit dat een NV door middel van te maken winst inkomen verschaft aan aandeelhouders en eventueel aan anderen, die deze naamloze vennootschapsvorm daarvoor gebruiken. In de definitie van de NV wordt het winstdoel ook niet gesteld. Winst maken is nooit een doel op zich zelf maar een middel voor een verder liggend doel, aldus Ten Hagen. Dit geldt ook voor stichtingen. Om die reden concludeerde hij dat niet het maken van winst uitgesloten moet worden, maar slechts het zichzelf verschaffen van inkomen uit de activiteiten van de stichting.

Een stichting mag dus wel winst maken die aan de “rechthebbenden” ten goede komt, maar daarbij moet duidelijk gemaakt worden wie de rechthebbenden wel en niet mogen zijn, aldus Ten Hagen. De rechthebbenden mogen niet de “machthebbers in de stichting zelf” zijn. Een stichting die beoogt de machthebbers zelf financieel voordeel te verschaffen creëert een “verdubbeling van de persoonlijkheid”, die juist voorkomen moet worden, aldus Ten Hagen. Hiermee herhaalde hij een opmerking die Bregstein eerder maakte: “De stichting mag niet dienen ter duplicering van de persoonlijkheid van de stichter of de beheerders der stichting.”4 Om die reden werd een andere formulering van artikel 1 voorgesteld: “een rechtspersoon, welke niet tot doel heeft geldelijke, of daarmede gelijk te stellen, uitkeringen te doen aan machthebbers, of aan anderen, tenzij, wat deze laatsten betreft, een ideële doelstelling aanwezig is.”

Minister Donker beaamde dat een stichting winst moet kunnen maken om die winst te bestemmen voor de ideële doeleinden die de stichting nastreeft en dat een verduidelijking van artikel 1 nodig was.5 Hij meende echter dat het begrip “machthebbers” weer tot andere onduidelijkheden aanleiding kan geven aangezien dit begrip in de wetgeving niet voorkomt. Om die reden werd de tekst opgenomen die nu nog in de wettelijke omschrijving van de stichting staat: “Het doel van de stichting mag niet inhouden het doen van uitkeringen aan oprichters of aan hen die deel uitmaken van haar organen noch ook aan anderen, tenzij wat deze laatste betreft de uitkeringen een ideële of sociale strekking hebben.”6

Wat er precies onder het uitkeringsverbod valt is uiteindelijk aan de rechter om te bepalen, aldus Minister Donker. Minister Donker gaf nog wel aan dat er in beginsel geen beletsel is voor het toekennen van een redelijk bestuurdersloon. Zo kon hij zich voorstellen dat het mogelijk is een bestuurder van een stichting “van grote omvang en met een groot belang een full-time vergoeding te geven”.

Onder meer uit dit citaat kan worden afgeleid dat het uitkeringsverbod niet alleen moet worden gerelateerd aan het statutaire doel maar ook aan het feitelijke doel van de stichting, zoals dat blijkt uit de feitelijke werkzaamheden van die stichting.8