3.5.1 Personen die (deels) ‘buiten’ het stelsel van art. 6:173, 174, 179 jo. 181 staan

Het startpunt van mijn analyse is de huidige tekst van lid 1 van art. 6:181, die als volgt luidt:

(Art. 6:181 lid 1)

Close reading leert dat van de genoemde artikelen 6:173, 174 en 179 alleen de aansprakelijkheid uit art. 6:179 in het geheel wordt noemt in art. 6:181 lid 1. Dit eerste lid van art. 6:181 noemt van art. 6:173 enkel lid 1 en bevat – anders dan zoals art. 6:173 in lid 2 – geen verwijzing naar de producent uit afd. 6.3.3 BW. Van art. 6:174 noemt art. 6:181 alleen de aansprakelijkheid uit lid 1 en lid 2, eerste zin. Art. 6:181 lid 1 noemt niet de tweede zin van art. 6:174 lid 2, waarin de aansprakelijkheden van de weg-, waterstaatswerk-, kabel- en leidingbeheerder zijn opgenomen. De aansprakelijkheden van de in lid 3 van art. 6:174 genoemde exploitant van een ondergronds werk wordt evenmin vermeld in art. 6:181 lid 1. De positie van de producent in relatie tot de bezitter en bedrijfsmatige gebruiker komt hierna in een afzonderlijke paragraaf (par. 3.5.3) aan de orde.

Bezien we nu art. 6:174 lid 2, tweede zin (openbare wegen, waterstaatswerken, leidingen, kabels) nader, dan heeft de wetgever ervoor gekozen de aansprakelijkheid voor deze objecten niet op de bezitter te leggen. Voorts geldt als gezegd dat art. 6:174 lid 2, tweede zin niet is opgenomen in art. 6:181 lid 1. In andere woorden, in geval van schade door de in art. 6:174 lid 2, tweede zin genoemde objecten wordt de kwalitatieve aansprakelijkheid linea recta gedirigeerd naar de daartoe aangewezen (enige) persoon.1 Het gaat om aansprakelijkheden die ex art. 6:174 niet op de bezitter maar een ander rusten en ook niet door art. 6:181 worden bestreken.2 Degene die kwalitatief aansprakelijk is, wordt derhalve ‘rechtstreeks’ aangewezen ongeacht de vraag naar het bezit of het in art. 6:181 bedoelde bedrijfsmatig gebruik van het betreffende object.3 De weg-, waterstaatswerk-, leiding- en kabelbeheerder staan zodoende dus ‘buiten’ de systematiek van art. 6:173, 174 en 179 jo. 181 voor wat betreft het aanwijzen van de kwalitatief aansprakelijke.4 Hoewel van samenloop zodoende geen sprake is – er wordt niet te midden van meerdere (potentieel) kwalitatief aansprakelijken één persoon als aansprakelijke aangewezen; er is in potentie maar één kwalitatief aansprakelijke –, geldt wel dat is beoogd de aansprakelijkheden voor openbare wegen, waterstaatswerken, leidingen en kabels (art. 6:174 lid 2, tweede zin) te ‘concentreren’ op een duidelijk aanwijsbaar adres. De gedachte daarachter is steeds soortgelijk, namelijk het willen voorkomen dat de eigenaar van de (onder- of boven)grond door natrekking (art. 5:20) ook eigenaar/ bezitter is van (een deel van) het betreffende object en uit dien hoofde ex art. 6:174 lid 1 aansprakelijk kan zijn in geval van een gebrek. Het wordt daarentegen ‘redelijker’ geacht niet de eigenaar/bezitter maar de beheerder, die ervoor moet zorgdragen dat het object in goede staat verkeert, met de kwalitatieve aansprakelijkheid te belasten. Voorts geldt de gedachte dat de benadeelde langs eenvoudig vaststelbare weg zijn schade moet kunnen verhalen, in die zin dat deze, voordat een aanspraak geldend kan worden gemaakt, niet te rade hoeft te gaan bij de regels van natrekking ten opzichte van de grond. Art. 6:174 lid 2, tweede zin ‘kanaliseert’ de aansprakelijkheid voor schade door de betreffende objecten, waar deze anders mogelijk zou rusten op de eigenaar van de grond, naar de beheerder daarvan.5 De regeling van art. 6:174 lid 2, tweede zin, bepaalt dus zelf exclusief wie de kwalitatief aansprakelijke is.

Voor de in lid 3 van art. 6:174 bedoelde ondergrondse werken geldt een vergelijkbare gedachtegang, maar een enigszins afwijkend systeem. In geval van bedrijfsmatig gebruik van een ondergronds werk is de aansprakelijkheid van de bedrijfsmatige gebruiker niet gebaseerd op art. 6:181 lid 1, maar op art. 6:174 lid 3. Laatstgenoemde bepaling kent een op onderdelen van art. 6:181 afwijkende regeling, waarbij een afwijkend peilmoment is gekozen6 en sprake is van een aan de laatste bedrijfsmatige gebruiker ‘klevende aansprakelijkheid’ nadat het gebruik is gestaakt.7 Wordt een ondergronds werk niet bedrijfsmatig gebruikt, dan valt het werk als ‘opstal’ onder art. 6:174 lid 1 en rust de aansprakelijkheid op de bezitter.8 Anders dan de voornoemde aansprakelijkheden uit art. 6:174 lid 2, tweede zin, kan de aansprakelijkheid voor een in art. 6:174 lid 3 bedoeld ondergronds werk dus wél op de bezitter rusten. De aansprakelijkheid voor ondergrondse werken staat daarmee deels ‘buiten’ het systeem van art. 6:173, 174, 179 jo. 181.9 Hier is van samenloop dus wél sprake: in geval van schade door een ondergronds werk dienen zich als (potentieel) aansprakelijken de bezitter (art. 6:174 lid 1) en bedrijfsmatige gebruiker (art. 6:174 lid 3) aan.10 Art. 6:174 lid 3 ‘kanaliseert’ de aansprakelijkheid dan naar degene die het werk in de uitoefening van zijn bedrijf gebruikt of heeft gebruikt. Net als ten aanzien van de in art. 6:174 lid 2, tweede zin geregelde ‘beheerders-aansprakelijkheden’, heeft men bij de aansprakelijkheid voor ondergrondse werken willen ingrijpen op de (consequenties van de) regels van natrekking ten opzichte van de (boven)grond en de aansprakelijkheid steeds willen leggen bij degene die ‘een grotere mate van verantwoordelijkheid draagt’ voor het ontstaan van de schade dan de eigenaar/ bezitter van de bovengrond (art. 5:20 jo. 6:174 lid 1).11 De objecten in art. 6:174 lid 2, tweede zin en art. 6:174 lid 3 hebben derhalve gemeen dat het aanwijzen van de daarvoor kwalitatief aansprakelijke persoon (deels) ‘buiten’ het stelsel van art. 6:173, 174, 179 en 181 zijn beslag krijgt.