3.9.7.2 V.O.S. tegen examenregeling/enquêtes over staatswetenschappen

De V.O.S. verzet zich in 1937 tegen het voornemen de centrale examens voor staathuishoudkunde en de statistiek te beëindigen. Na de kennelijk genoegzaam overtuigende V.O.S.-interventies bij de inspectie ziet de regering hiervan af.1 De regeling wijzigt niet.2 In het voorjaar van 1938 overlegt de V.O.S. met de minister over de examenregeling hbs-a. Voorstel is voor het mondeling examen staathuishoudkunde en de statistiek vijftien minuten vast te leggen - als voor de vakken staatsinrichting en recht - en vanaf 1939 20 minuten.3

Na overleg ten departemente verschijnt eind 1938 een adres van de V.O.S. met de resultaten van een onder leraren staathuishoudkunde en de statistiek gehouden enquête over de voorstellen van de studiecommissie-De Vries.4 Na de enquête in 1937 onder de staatswetenschappers maakt Duyverman in 1938, daartoe aangezet door Bolkestein in een recensie in De Economist5, de resultaten bekend van de positie en didactiek van staatswetenschappen.6 Er waren 134 respondenten (80% van de populatie).7 De vragen gaan over de: (a) curriculumpositie van staatswetenschappen, (b) leerboeken en de plaats in de les, (c) het dicteren van leerstof en (d) gebruik van de krant. Aspecten van coïnstructie, methodiek en ‘Queerverbindungen van staatswetenschappen’ (cross-curriculaire lessen) zijn aangeboden.8

Duyverman wil het staatswetenschappelijk onderwijs methodisch-didactisch ontwikkelen, ‘waardoor de vraag over de practische waarde en de wenselijkheid van staatswetenschappen afneemt’.9 Terzelfder tijd komt Sleumers onderzoek over de maatschappelijke relevantie en appreciatie van het economisch/ maatschappelijk onderwijs op hbs-a en hhs uit.10 In een boekbespreking ziet recensent Oberman de minutieuze vlijt waarmee Sleumer zijn bronnen (>300) heeft gezocht als grote verdienste. Het boek bevat meer dan 930 noten, wat, volgens Oberman, ‘geen gevolg is van gewichtigdoenerij, doch van de zucht om alles te zeggen en te verantwoorden: een standaardwerk’.11

In zijn Ter inleiding op Sleumers dissertatie waarschuwt Bolkestein voor ´de exclusiviteit van hbs-a als opleiding in de voorbereiding van leerlingen op de maatschappij, daar de ontwikkeling van hbs-a […] een belangrijk sociologisch verschijnsel is, dat door humanioristen en voorstanders van exacte vakken erkenning verdient’.12 De centrale vraag is in hoeverre de maatschappij de ontwikkeling van economisch onderwijs beïnvloedt. De naam handelsschool is beperkt, want dit betekent het opleiden tot dienaar van Mercurius.13 De strijd voor het economisch onderwijs rond 1900 gaat om de regeling op hbs-a en ‘de officiële waardering van dit onderwijs’, stelt Sleumer14 die de maatschappelijke betekenis voor arbeiders heeft onderzocht.15 Illustratief is de appreciatie van hbs'ers voor de staatswetenschappen die ze hoger aanslaan dan aardrijkskunde, geschiedenis, handelswetenschappen en recht, waarbij staatsinrichting hoger scoort dan staathuishoudkunde en de statistiek.16

Over de doorwerking van staatsburgerlijke vorming in het vhmo zijn enquêtes gehouden onder de leerlingen en de leraren over de appreciatie van de staatswetenschappen. Duyverman en Sleumer hebben deze enquête in het interbellum uitgezet. De eerste resultaten zijn in 1936 in Duyvermans dissertatie verschenen. De conclusies zijn niet verrassend. ‘Staatsinrichting is ’droog en saai’. Het is ‘een dor weetjesvak’.17 Staatsinrichting is, gezien de cognitieve exameneisen, anderhalve eeuw een kopie van het academische constitutioneel recht: een intellectualistisch hbs-vak, passend in wat Thorbecke voor ogen had: nuttige vorming tot burger in maatschappij, nijverheid en handel.

De in 1938 gepubliceerde resultaten van het vervolgonderzoek van Duyverman zijn evenmin verrassend.18 Ze bevestigen het beeld van staatsinrichting. Sleumers’ onderzoek onder hbs'ers over de staatswetenschappen levert geen significant andere resultaten op. Zij ervaren staatsinrichting niet als saai, maar vooral als ‘ver-weg’.19 In de les gaat het eerder over lokale politieke kwesties dan over de ‘grote politiek’. Er zijn voor de doorwerking dan ook twee soorten staatsinrichting te duiden: (a) politiek dichtbij mensen en (b) Haagse politiek. De vraag welke doorwerking staatsburgerlijke vorming als leeropbrengst naar de toekomstige participatie van leerlingen heeft, is niet anders dan aan de hand van doelbepalingen, exameneisen en leerboeken staatsinrichting te onderzoeken.