4.2.2.2 Ratio: waarom ging de Hoge Raad ‘om’?

Reden(en) voor deze principiële koerswijziging heeft de Hoge Raad in de Doorbraakarresten niet geëxpliciteerd.1 Volgens de literatuur is redengevend dat de Hoge Raad zich meer rekenschap wilde gaan geven van de belangen van belastingplichtigen en de bescherming van belastingplichtigen ten opzichte van de Belastingdienst.2 Smit legt een relatie met de veranderende werkwijze van de Belastingdienst en de gewijzigde verhoudingen tussen de Belastingdienst en belastingplichtige: hij plaatst de erkenning van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur als normenkader in de ontwikkeling dat de wijze waarop de Belastingdienst zijn taak uitvoert in de relatie met belastingplichtigen is ‘geëvolueerd van passieve wetsuitvoering tot actieve fiscale hulpverlening’, zoals met toezeggingen, bereidheid tot compromissen en inlichtingen.3 Volgens Niessen moeten de argumenten ‘worden gezocht in het gegeven dat nu eenmaal brede consensus was ontstaan over de ruime bevoegdheden van de fiscus, en dat ook bij de toepassing daarvan gewaakt diende te worden tegen ambtelijke willekeur.’4 Het lijkt er volgens Niessen bovendien op dat de Hoge Raad in deze keuze is ‘gevoed’ door de doctrine, waarin werd gepleit voor erkenning van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur als recht vanuit het oogpunt van rechtsbescherming.5 Men ziet in de algemene beginselen van behoorlijk bestuur een compensatiefunctie.6

Aan erkenning van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur liggen dus ten grondslag (a) veranderingen in de praktijk van belastingheffing en (b) daarmee samenhangend een toegenomen behoefte aan rechtsbescherming en normering van handelen van de Belastingdienst. Oftewel, de verhouding rechtshandhaving en rechtsbescherming dienden beter in evenwicht te raken. Dat gold niet alleen voor beleidsregels, zo laten de andere arresten uit de vertrouwensleer sinds de Doorbraakarresten zien.