7.4.6.1 Strafuitsluitingsgronden

De eerste categorie buitenwettelijke exoneratiegronden voor de toepassing van de sanctie van de omkering wordt gevormd door de strafuitsluitingsgronden.1 In concreto kunnen de volgende omstandigheden een succesvol beroep op een strafuitsluitingsgrond meebrengen: (ernstige) ziekte,2 tenietgaan van de administratie door bijvoorbeeld brand, innemen van een pleitbaar standpunt,3 strijd met (andere) wettelijke voorschriften, niet (meer) (kunnen) beschikken over stukken. Dit is geen limitatieve opsomming, maar een weergave van enkele bekende gevallen die in de wetsgeschiedenis en/of jurisprudentie zijn erkend.4 In feite gaat het steeds om situaties waarin er sprake is van het ontbreken van verwijtbaarheid door overmacht5 of afwezigheid van alle schuld (AVAS).6

Onder de categorie schulduitsluitingsgronden begrijp ik voorts de gevallen waarin – achteraf bezien – een onjuiste inschatting is gemaakt van het bestaan of de reikwijdte van de aangifte- of informatieverplichting. De Hoge Raad heeft in het kader van de boete vanwege het niet doen van aangifte (thans geregeld in art. 67a AWR) bepaald, dat indien een belastingplichtige zijn aangiftebiljet oningevuld terugzendt, maar daarbij uitdrukkelijk en gemotiveerd aangeeft dat en waarom hij van mening is niet belastingplichtig te zijn, hem niet kan worden verweten dat hij nalatig is gebleven in het doen van aangifte, ook niet indien zijn standpunt door de rechter onjuist wordt bevonden.7 Later heeft de Hoge Raad deze regel in het kader van de omkering van overeenkomstige toepassing verklaard (ten aanzien van het niet doen van de vereiste aangifte).8 Naar mijn mening is dat terecht, omdat de belastingplichtige in een dergelijk geval geen verwijt te maken valt: hij beroept zich in wezen op een pleitbaar standpunt.9 Mijns inziens geldt deze rechtsregel bovendien niet alleen voor de aangifteverplichting (categorie I-triggers), maar evenzeer voor andere informatieverplichtingen (categorie II-triggers). Te denken valt bijvoorbeeld aan het geval dat een belastingplichtige in redelijkheid tot het oordeel komt dat hij niet administratieplichtig is, maar dat achteraf wel blijkt te zijn.10

Een beroep op een strafuitsluitingsgrond kan reeds in de procedure tegen de informatiebeschikking worden gedaan.11 Als die informatiebeschikking uiteindelijk onherroepelijk wordt, kan een dergelijk beroep bovendien (of alsnog) aan de orde komen in de latere procedure tegen de aanslag.12