9.7.5.3 Deugdopvoeding

De intellectuele deugdontwikkeling maakt leerlingen, volgens Krathwohl, tot zelfstandige, zelfkritische en creatief debatterende denkers. Een deugdopvoeding zorgt voor de continuïteit van de democratische rechtsstaat en dat heeft een werkbare democratie dus nodig.1 Hirsch Ballin acht enig besef van politieke deugden nodig en dit vraagt burgers en bestuurders die samen de levensprojecten realiseren.2 De overheden blijven in een overlegdemocratie afhankelijk van oordeelkundige burgers.3

De deugdpedagogische doelen richten zich op het stimuleren van de houdingen van vreedzaamheid, hulpvaardigheid, rechtvaardigheid en gemeenschapszin.4 In dit verband wijst de WRR op de noodzaak van de deugdvorming voor elk burgerschapstype.5 Het handelt dan niet alleen om de kardinale deugden: prudentia (verstandigheid), temperantia (maat), justitia (rechtvaardigheid) en fortitudo (moed), maar ook én vooral ‘om kleine deugden als geloofwaardigheid en empathie’.6 Ook Schuyt pleit in zijn Leidse oratie in 2006 voor de ontwikkeling van ‘vele, kleine, alledaagse deugden en geen Hobbesiaans eigen belang’7 of een ‘Kantiaanse morele wetgeving (het morele gebod) en de categorische imperatief’.8 Maar bovenal ziet Schuyt de stimulering van de Aristotelische - onheroïsche - deugden, zoals de afkeer van wreedheid en van het toebrengen van opzettelijk leed aan een ander, als illustratief.9 Hij ziet in het beoefenen van de kleine deugden, zoals tolerantie10, een waarborg voor een lang beschoren leven van de fundamentele waarden zoals vrijheid, gelijkheid en broederschap.11

In de vorige eeuw was de waardenoverdracht grotendeels zuilgebonden.12 Thans zijn overwegend de methoden van waardenpresentatie en -verheldering, gericht op het worden van een zelfbewust of zelfbepalend democratisch (staats)burger, in zwang.13 Mede aan de hand van de waardenpresentaties en -verhelderingen internaliseren leerlingen gedeelde democratische basiswaarden in hun sociale en politieke waardenpatroon.14 De middelenkeuze voor de democratische deugdopvoeding hangt af van de grondslag van de school en de docent voor de klas. De grondslag verdraagt geen andere dan technische overheidsvoorschriften in onze constitutionele traditie.15 Maar het is zeer wel mogelijk om binnen de grenzen die hieraan zijn gesteld door artikel 23 Gw en de vereisten van de democratische rechtsstaat onderwijs te geven, waarin een niet-fundamentalistische waardenoverdracht plaatsvindt.16 In hoofdstuk 11 ga ik verder in op de grenzen en reikwijdte van artikel 23 Gw en de rechtsstatelijke vereisten bij de codificatie van burgerschapsvorming.