20.1 Analyse van het juridische begrip van godsdienst

De eerste subvraag van dit onderzoek luidt: Wat is het juridische begrip van godsdienst? Naar aanleiding van deze vraag is de uitleg van het begrip godsdienst onderzocht. Dit is ten eerste gedaan door onderzoek naar de formuleringen van artikel 9 EVRM en artikel 6 Grondwet, de vaste rechtspraak over deze grondrechtsbepalingen en het commentaar hierop in de literatuur, ten tweede op basis van een thematisch onderzoek naar onderwerpen met een religieus object.

Ten aanzien van het eerste punt, de formuleringen van artikel 9 EVRM en artikel 6 Grondwet, de vaste rechtspraak over deze grondrechtsbepalingen en het commentaar hierop in de literatuur kan geconcludeerd worden dat het begrip godsdienst een onbepaald begrip is. Het wordt niet nader omschreven. Toch zijn er ook wel bepaalde aspecten van deze grondrechtsobjecten die het begrip van godsdienst een enigszins objectief karakter geven. We kunnen daarbij denken aan de leer van het forum internum en forum externum, de leer van de kernrechtbenadering en het in artikel 6 Grondwet gemaakte onderscheid tussen een publiek en privaat domein. Deze objectiveringen zorgen voor een bepaalde rangschikking van godsdienst waardoor er als het ware ‘eersterangs’ en ‘tweederangs’ vormen van godsdienstuitoefening ontstaan. Ook het in de nationale en EHRM-jurisprudentie ontwikkelde – en tot voor kort onbetwiste – uitgangspunt dat alleen uitingen en gedragingen die een directe uitdrukking zijn van godsdienst of levensbeschouwing vallen onder de reikwijdte van artikel 9 EVRM en artikel 6 Grondwet kunnen we beschouwen als zekere objectivering van het godsdienstbegrip. Alledaagse uitingen of gedragingen die worden gereguleerd door ‘neutrale’ wetten worden op grond van dit uitgangspunt niet erkend als uiting of gedraging van godsdienst of levensovertuiging. Een voorbeeld hiervan is de uitspraak over de antroposofische huisarts die weigerde deel te nemen aan een pensioensregeling. De ARRvS overwoog dat de pensioensregeling moet worden beschouwd als een neutrale wet en dat de weigering om hieraan deel te nemen niet kan worden gekwalificeerd als directe uitdrukking van godsdienst. Ten slotte kan er gewezen worden op de eis in jurisprudentie van het EHRM dat een godsdienst of levensovertuiging moet worden gekenmerkt door ‘een zekere graad van overreding, ernst, cohesie en belangrijkheid’. Met vage opinies of ideeën neemt men geen genoegen. Er moet sprake zijn van een identificeerbare religie of overtuiging. Ook noemt het EHRM als voorbeeld van zaken die een directe expressie zijn van godsdienst of levensovertuiging ‘(…) acts of worship or devotion forming part of the practice of a religion or a belief in a generally accepted form’. Traditionele uitingen of gedragingen worden op grond van deze overwegingen, omdat ze immers algemeen aanvaard zijn, makkelijker als godsdienstig gekwalificeerd dan overige uitingen en gedragingen.

Op basis van het tweede punt, de analyse van verschillende onderwerpen met een religieus object binnen uiteenlopende rechtsgebieden (zie 1.7 voor een overzicht hiervan) kan geconcludeerd worden dat het godsdienstbegrip een uiteenlopend begrip is. In 3.6 is naar voren gebracht dat de meeste auteurs menen dat het godsdienstbegrip onderhevig is aan een subjectiverende tendens. Uit de positiefrechtelijke analyse blijkt dat deze auteurs dit voor een aantal onderwerpen juist vaststellen. Echter, dit geldt niet voor alle onderwerpen. De analyse maakt duidelijk dat er onderwerpen zijn waarbij: