2.5.1 De verzoening van soevereiniteit en burgerschap

Een van de eerste politiek filosofen die na de Middeleeuwen aandacht besteedt aan het begrip burgerschap is de Fransman Jean Bodin, geboren in 1530. Dit gebeurt met name in La Méthode pour étudier l’Histoire (uit 1566) en Les six livres de la République (uit 1576). In het eerstgenoemde boek wordt betoogd dat het onderwerp van de universele geschiedenis deel dient uit te maken van het juridische curriculum. Het tweede boek is een (pro-monarchale) reactie op de verschrikkingen die Frankrijk meemaakte gedurende de godsdienstoorlogen tussen de katholieken en hugenoten die eindigden in 1598 met het Edict van Nantes. Alvorens wordt ingegaan op de ideeën van Bodin inzake burgerschap, volgen voor een goed begrip hierna eerst enkele woorden over het onderwerp waar Bodin met name om bekend is geworden: soevereiniteit.

De ontdekking van dit begrip markeert het definitieve einde van de Middeleeuwen.1 Op de eerste pagina van zijn Les six livres de la République definieert Bodin de republiek als ‘un droit gouvernement de plusiers ménages, et de ce qui leur est commun, avec puissance souveraine’.2 De republiek bestaat derhalve uit de verscheidene families van de staat.3 De staat zelf is echter soeverein. Soevereiniteit wordt door Bodin als volgt beschreven: “La souveraineté est la puissance perpétuelle et absolue d’une république.” Deze soevereiniteit, die in de staat wordt gedragen door de koning, geldt zowel intern als extern. De koning is immers aan buitenlandse noch binnenlandse mogendheden ondergeschikt.4 Hij benoemt en ontslaat zijn ambtenaren en hij verklaart oorlog en sluit vrede met andere staten. Hoewel het verstandig kan zijn dat de soeverein regelmatig het parlement en andere instituten van de staat raadpleegt, is hij daartoe constitutioneel dan wel politiek niet verplicht. Ten behoeve van onder meer efficiënt bestuur van de staat stelt Bodin dan ook dat de soevereiniteit bij één persoon ligt.5 Interessant is te bezien op welke wijze burgerschap volgens Bodin van dit construct deel uitmaakt. Met andere woorden, hoe ziet Bodin de verhouding tussen de burger en de soeverein?

In La Méthode pour étudier l’Histoire behandelt Bodin het burgerschapsbegrip als integraal deel van de verschillende constitutionele vormen van een staat. Opvallend aan zijn behandelwijze is dat hoewel Bartolus en Baldus, en later ook Guicciardini en Machiavelli, gedurende de Renaissance hadden gebroken met de Aristotelische definitie van burgerschap, Bodin zijn gedachten over burgerschap uiteen zet door eerst de definitie van Aristoteles van burgerschap aan te voeren, om deze vervolgens te kritiseren.6 Zoals naar voren kwam in de voorgaande paragrafen stelde Aristoteles dat de burger iemand was die deel nam aan het bestuur van een publieke entiteit en de bevoegdheid had beslissingen te nemen in die hoedanigheid.7 Dit concept van Aristoteles inzake ‘ruling and being ruled’ lijkt op het eerste gezicht van tafel te worden geschoven door Bodin. Bodin legt bij het definiëren van de burger de nadruk op de vrijheid en de bescherming die de burger geniet.8 Het ethos achter de burger als degene die regeert en geregeerd wordt, lijkt daarbij geen rol te spelen. Bodin ziet burgerschap onder meer als een bundel rechten.9 Van belang in dit kader is dat volgens Bodin de essentie van burgerschap de politieke potentie van de burger is.10 Hoewel onder de heerschappij van een absolute monarch de politieke betrokkenheid van de burger beperkt is, is deze volgens Bodin wel noodzakelijk om de wil van de burger kenbaar te maken.11 In dit kader wordt gesteld dat er een burgerschapsinstituut in het leven dient te worden geroepen waarmee de wil van de burgers kenbaar kan worden gemaakt.12 Tegenover die politieke betrokkenheid belooft de soeverein de burger te beschermen en hem bepaalde rechten te verlenen. De onderdaan die tevens burger is,13 heeft volgens Bodin verschillende rechten, bezit eigendom, heeft gezag in de politieke arena en geniet een behoorlijke educatie. De burger is aldus een vrij mens. In aanmerking nemend de kenmerken die Bodin aan burgerschap toedicht lijkt hij, hoewel hij de definitie van Aristoteles van burgerschap verwerpt, elementen uit het Aristotelische burgerschapsbegrip over te nemen.14 Hiermee transponeert Bodin, mede vanwege de schaalvergroting die de wereldpolitiek heeft ondergaan, het burgerschapsbegrip van een polis zoals uiteengezet door Aristoteles alsnog naar een burgerschapsbegrip van een staat, waarbij hij net zoals Aristoteles de nadruk legt op gewoonte, geschiedenis en het recht wanneer hij de burger omschrijft. Diezelfde burger blijft uiteraard nog wel – zoals hiervoor gezegd – onderdaan van de soeverein.15 Deze rechtsrelatie is, zoals Bodin benadrukt, een wederkerige relatie.16

Gesteld kan worden dat Bodin voortborduurt op Machiavelli. Machiavelli benadrukt dat actief burgerschap niet inhoudt dat de burger daadwerkelijk meestemt in de volksvergadering, maar juist betekent dat de burger gebruik maakt van het kiesrecht om zijn vertegenwoordiger aangaande publieke zaken te kiezen. Dit is niet in lijn met de Aristotelische traditie, waarin van de burger werd verwacht zelf beslissingen te nemen in publieke zaken. Bodin daarentegen is het eens met de Aristotelische wezenskenmerken van de burger, zoals onderwijs, eigendom en gezag in de politieke arena, maar stelt tegelijkertijd dat er een burgerschapsinstituut dient te komen opdat de wil van de burgers kenbaar wordt. Dit burgerschapsinstituut wordt niet nader uitgewerkt door Bodin in zijn (andere) geschriften.

Met Bodin is de Engelse Thomas Hobbes (1588-1679) mede vanwege het verlichtingsdenken geïnteresseerd in de mens zoals deze werd geanalyseerd in de klassieke oudheid: de mens niet alleen als een politiek, maar ook als een rationeel, moreel en economisch wezen. Hobbes onderzoekt in het in 1651 verschenen hoofdwerk Leviathan onder andere de genealogie van de mens. Het eerste boek hiervan is gewijd aan een nauwkeurige analyse van de mens, zijn driften en zijn intellect.17 Bij deze analyse breekt Hobbes met het traditionele mensbeeld zoals gebruikelijk was in de christelijk-theologische literatuur en in het bijzonder was uitgewerkt door Augustinus.18 Dit traditioneel-christelijke mensbeeld hield kort gezegd in dat de door God geschapen mens door de zondeval zich had verheven tot God. De genade van God zorgde er volgens Augustinus niettemin voor dat de orde op aarde zou worden hersteld door Zijn wederkeer. Hobbes neemt voorgoed afstand van dit beeld. Hij ontwerpt een nieuw beeld, aan de hand waarvan hij fenomenen zoals de staat en de samenleving tracht te verklaren. In deze analyse komt naar voren dat de verschrikkingen van de Engelse Burgeroorlog Hobbes’ visie op de aard van de mens onvermijdelijk hebben gekleurd. Zo beschrijft hij de natuurtoestand, de zogenoemde ‘state of war’, als volgt:

In de toestand die Hobbes beschrijft, heeft eenieder het onvervreemdbare recht om zijn leven te behouden en ter bescherming daarvan anderen van het leven te beroven. Om uit de toestand van de ‘state of war’ te raken, is volgens Hobbes om te beginnen van belang dat gelijke voorwaarden gelden voor iedereen voor het toetreden tot de nieuwe toestand.20 De nieuwe toestand kenmerkt zich er verder door dat een ‘covenant’ wordt gecreëerd dat uitgaat van de gelijkwaardigheid van de mens. Door middel van het covenant wordt een kunstmatige overheid in het leven geroepen die de naleving van het covenant door de burgers afdwingt en ze aldus dwingt de staat te gehoorzamen. Vergelijkbaar met Bodins gedachtegang is de rationale hiervoor volgens Hobbes:

De aangehaalde passage schetst een beeld waarin de mensen hun zogenoemde ‘right to self-protection’ hebben opgeheven en door middel van een covenant een instantie in het leven geroepen die soeverein is. De soeverein kan verschillende vormen aannemen, zoals die van een monarch of een parlement.22 De rol die Hobbes de burger toedicht in zijn verhouding tot de overheid, past in het hiervoor geschetste mensbeeld dat hij aanhangt. De mens wordt door het afstaan van het onvervreemdbare recht om anderen van het leven te beroven een vrij mens, onderdaan en burger. Deze termen gebruikt Hobbes, anders dan bijvoorbeeld Pufendorf, als synoniemen.23 In het in 1642 uitgebrachte boek De Cive geeft Hobbes aan waarin een burger verschilt van een slaaf. Het onderscheidende verschil is dat de burger louter gehoorzaamheid is verplicht aan de staat, terwijl de slaaf ook gehoorzaam dient te zijn aan burgers.24 De burger kenmerkt zich derhalve door zijn enkele onderworpenheid aan de soeverein. Hij behoudt daarbij in de gedachtegang van Hobbes overigens zijn recht op leven.25 Burgerschap zelf lijkt volgens Hobbes dan ook eerst en vooral onderworpenheid aan het soevereine gezag te impliceren.

De gedachte dat burgerschap onderworpenheid met zich brengt ten aanzien van het soevereine gezag wordt gedeeld door meer tijdgenoten van Hobbes. Pufendorf – hiervoor reeds genoemd – is er daar een van. Bij de definitie van het begrip ‘burger’ stelt Pufendorf: “I call men citizens in so far as they enjoy all the advantages of the commonwealth by civil right; and subjects in so far as they are bound to obey the ordinances or laws of the commonwealth.”26 De onderwerping van de burger aan het soevereine gezag, zoals benadrukt door Hobbes, komt duidelijk naar voren als Pufendorf het begrip burgerschap definieert:

De plichten van de burger worden door Pufendorf uiteengezet in het achttiende en tevens laatste hoofdstuk uit zijn boek On the Duty of Man and Citizen (uit 1673).28 Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen algemene verplichtingen en specifieke verplichtingen.29 De algemene verplichtingen vloeien voort uit de gezamenlijke onderworpenheid van de burger aan de soeverein en omvatten onder andere respect, loyaliteit en gehoorzaamheid naar de staat, terwijl de specifieke verplichtingen voortvloeien uit bepaalde functies die de soeverein kan opleggen aan individuen.30 De voornaamste plicht van de soeverein is het garanderen van de veiligheid van de burgers.31

Tegenover de opvattingen van Hobbes en Pufendorf staat ten aanzien van de onderworpenheid aan het soevereine gezag de Engelsman John Locke. In zijn boek Two Treatises of Government (uit 1689) onderzoekt Locke onder meer de vraag waarom overheden bestaan.32 Hiertoe schetst hij de toestand waarin geen overheden zouden bestaan en mensen zich in de zogenoemde ‘state of nature’ bevinden. Die beschrijving is minder rampzalig dan in het mensbeeld van Hobbes. Een van de veronderstellingen van Locke is namelijk dat mensen in de natuurtoestand niet in een ‘state of war’ verkeren, maar juist in redelijkheid met elkaar omgaan.33 De reden hiervoor is volgens Locke dat het natuurrecht geldt in de natuurtoestand.34 Op het moment dat het natuurrecht wordt geschonden, verandert de state of nature in een state of war die eveneens minder grimmig is dan Hobbes’ state of war.35 Dat is de toestand waarin Locke een overheid noodzakelijk acht. Op die manier wordt ook bij Locke een verdragsconstructie in het leven geroepen. Anders dan Hobbes stelt Locke wel dat het covenant dat ieder mens individueel met elkaar sluit er niet is om de eigen macht over te dragen aan een externe autoriteit – in de woorden van Hobbes ‘de Leviathan’ – maar om de macht aan de mensen te geven.36 Individuen doen, met andere worden, door middel van het covenant afstand van de eigen natuurrechten, om deze vervolgens gezamenlijk uit te oefenen.37 Ieder mens geeft hierbij zijn zogenoemde ‘consent’ om een ‘Community’ op te richten waarin diezelfde ‘Community’ zal dienen ter bescherming van ‘life, liberty and estate’.38 De burgers gezamenlijk vormen, met andere woorden, de autoriteit die gaat over de vrijheid van individuen:

Uit bovenstaand citaat lijkt te volgen dat Locke het burgerschapsbegrip en het soevereiniteitsbegrip uniformeert, zonder dit uitdrukkelijk te noemen. Met Hobbes (en Pufendorf) stelt Locke dat burgers vrij zijn, omdat zij gehoorzaam dienen te zijn aan louter het recht (en dus niet aan medeburgers), maar daarnaast valt hieruit op te maken dat burgers vrij zijn – en hierin gaat Locke verder dan de hiervoor genoemde filosofen –, omdat burgers degenen zijn die het recht goedkeuren waaraan zij zich moeten houden.40 Enerzijds hebben burgers derhalve het recht om (eventueel) door middel van representatieve instanties van de staat de daden van de staat mogelijk goed te keuren, maar daarnaast hebben burgers de plicht om zich te houden aan datgene wat de meerderheid van het representatieve orgaan beslist. In het kader van de wisselwerking tussen de filosofische traditie en het positieve recht is vermeldenswaardig dat Locke’s stelling dat burgers de bevoegdheid hebben om leden van de uitvoerende macht weg te sturen indien deze niet behoorlijk functioneren, is overgenomen in de Onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten in 1776.41

De gedachtegang van Locke verschilt van de hierboven omschreven ideeën van Hobbes en Pufendorf over burgerschap. Volgens Hobbes verschilt de burger van de niet-burger doordat de burger louter is onderworpen aan het recht. Locke daarentegen stelt dat burgerschap niet zozeer onderworpenheid aan het recht, maar bezit van het recht is. Hiermee lijkt hij soevereiniteit te verzoenen met burgerschap. Burgerschap (de aanwijzing van de bron van het objectieve recht) werkt als het ware, door middel van het maatschappelijk verdrag, soevereiniteit (de bron van het objectieve recht) uit.42 De burger is gehoorzaam aan het recht dat hij zelf goedgekeurd heeft. Hobbes en Pufendorf gaan niet zo ver als Locke dat zij burgers ook aandeelhouder maken van het begrip soevereiniteit. Waar Bodin de eerste stappen zet naar de oprichting van een burgerschapsinstituut alwaar burgers worden vertegenwoordigd, wordt de notie van politieke representatie en de samenhang daarvan met burgerschap nader uitgewerkt door onder meer Rousseau, Sieyès en De Condorcet. In dit opzicht vormt ten eerste Rousseau een radicalisering van Locke, en ten tweede Sieyès en De Condorcet een radicalisering van Rousseau, zoals zal blijken uit de volgende subparagraaf. Een vraag die zich hier laat stellen is waarom het noodzakelijk is auteurs als Rousseau, Sieyès en De Condorcet de revue te laten passeren, indien Locke reeds heeft gesteld dat de burger bezitter is van het recht, aangezien hij dat zelf heeft vastgesteld. De verklaring daarvoor is de volgende. Rousseaus verwijt aan Locke is dat de burgers van Engeland zich wanen vrij te zijn, maar dat niet zijn. De Engelse burgers zijn volgens Rousseau ééns in het vier jaar vrij, als er een nieuw parlement wordt gekozen. Rousseau stelt derhalve dat Locke de burgers geen bezit van het recht verschaft. Rousseau stelt dat de burgers pas echt vrij zijn indien de representanten van de burgers gebonden zijn aan het mandaat van de burgers. Sieyès en De Condorcet, daarentegen, stellen dat de werkelijkheid dit bemoeilijkt. Daarnaast wordt naar voren gebracht dat er een conceptuele noodzaak is voor politieke representatie met vrij mandaat. Hierover gaat de volgende paragraaf.