2.2.8.3 Na de Tweede Wereldoorlog: burger in de verzorgingsstaat

Na de Tweede Wereldoorlog voeren de overheden en de maatschappelijke organisaties de druk op om de staatsburgerlijke en maatschappelijke vorming krachtiger ter hand te nemen. De opbouw van Nederland is mede afhankelijk van gemotiveerde burgers die in staat zijn te participeren in de wederopbouw. De jeugd moet leren de voet in de stijgbeugel te houden, de handen uit de mouwen te steken en ze ineen te slaan voor de wederopbouw, samen met ouders, de school en de overheden als evenzovele deelnemers in de democratische rechtsstaat.1 De socialisatie en kwalificatie van leerlingen dienen mede in het teken te staan van deze samenlevingsopbouw, waarmee een distributief-rechtvaardige2, solidaire (bonum aequm, aequitas)3, democratische samenleving is beoogd.4

De overgang van de natiestaat naar de verzorgingsstaat vanaf de jaren zestig gaat geleidelijk, aangezet door opeenvolgende kabinetten. In de jaren die volgen tot het einde van de twintigste eeuw is de verzorgingsstaat uitgebouwd en zijn de burgerrechten en -plichten bereikbaar voor de gehele burgerij.5 De emancipatie tot een volwaardig burger wordt voltooid.6 De in par. 2.1.1 vermelde sociale grondrechten van rechtsbijstand (artikel 18 Gw), werkgelegenheid, arbeidsvoorwaarden en -keuze (artikel 19 Gw), bestaanszekerheid, welvaart, sociale voorzieningen (artikel 20 Gw), bewoonbaarheid van het land, milieubeheer (artikel 21 Gw), volksgezondheid, woongelegenheid, cultuur (artikel 22 Gw) en onderwijsvrijheid (artikel 23 Gw) zijn in 1983 gecodificeerd.7

In de tijd van de voltooiing van de verzorgingsstaat geeft rechtsfilosoof Van Gunsteren in 1992 het begrip burgerschap een nieuwe dimensie: ‘een ambt in de publieke gemeenschap’.8 Burgerschap is ‘een ambt in de republiek, niet identiek met de gewone mens, waaraan competentie-eisen worden gesteld en modificeerbaar naast andere ambten’.9 Neen, de neorepublikein vervult autonoom, oordeelkundig en loyaal de dubbelrol van regeren en geregeerd worden. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) wijst op de opdracht van het onderwijs bij het toegankelijk maken van het bereiken van dit burgerschapsideaal: ‘Het onderwijs is er niet om burgerschapsproblemen op te lossen. Ze dient toegang tot bestaand burgerschap te bieden’.10 In een ten behoeve van het WRR-rapport verschenen achtergrondessay merkt psycholoog Hofstee het bevorderen van wijsheid aan als doel van burgerschapsonderwijs, te bereiken met gammakunde, een vak waardoor leerlingen met behulp van de sociaalpsychologische mechanismen leren om beter met anderen om te gaan.11