6.2.1 Het grondslagstelsel

De artikelen 348 en 350 Sv houden onder meer in dat de rechter beraadslaagt op de grondslag van de tenlastelegging. Het daaraan voorafgaande onderzoek ter terechtzitting zal dus logischerwijs ook betrekking hebben op die tenlastelegging. Het proces van waarheidsvinding speelt zich aldus af binnen de grenzen van de tenlastelegging. Er wordt ‘slechts’ onderzocht of hetgeen is tenlastegelegd bewezen kan worden. Wat niet is tenlastegelegd, is niet aan de orde. De rechter is vrij strikt gebonden aan de weergave van de feiten in de tenlastelegging en, indien in de tenlastelegging opgenomen, de daaraan gegeven juridische kwalificatie. Dat kan verstrekkende gevolgen hebben. Een verkeerd ten laste legde datum of pleegplaats kan leiden tot vrijspraak. Een ontbrekend bestanddeel kan leiden tot een ontslag van alle rechtsvervolging. En een ontbrekende strafverzwaringsgrond kan leiden tot een lagere straf.

Uit het hiervoor genoemde onderzoek van Boksem blijkt dat het grondslagstelsel zoals wij dat kennen nog maar betrekkelijk kort bestaat en niet berust op een bewuste keuze van de wetgever. Het heeft zich ontwikkeld in een soort wisselwerking tussen zittende en staande magistratuur. Geleidelijk ontstond in de rechtspraak een stelsel waarin de rechter zich min of meer gebonden achtte door de woorden van de tenlastelegging. Voor een veroordeling was nodig dat een strafbaar feit werd tenlastegelegd. Als gevolg daarvan bleef de officier van justitie bij het opstellen van de tenlastelegging steeds dichter bij de tekst van de wet. De tenlastelegging werd hierdoor steeds kwalificatiever. Daarbij kwam dat rechters op een gegeven moment gingen verlangen dat de tenlastelegging alle delictsbestanddelen bevatte. Zo liet de rechter zichzelf in zijn vrijheid ten opzichte van de tenlastelegging beperken, terwijl de officier van justitie zich vastlegde op een bepaalde kwalificatie.1

Na de inwerkingtreding van het Wetboek van Strafvordering van 1926 heeft de Hoge Raad de grondslagleer verder doorgevoerd in twee arresten uit 1933.2 In die arresten besliste de Hoge Raad dat de rechter zowel wat betreft de formele als de materiële vragen moet beraadslagen op de grondslag van de tenlastelegging. Volgens De Jong heeft de Hoge Raad hiermee aan het opportuniteitsbeginsel een aanzienlijk ruimere toepassing gegeven. Tot 1933 bracht het opportuniteitsbeginsel mee dat het OM alleen om bepaalde redenen kon beslissen een strafbaar gebeuren niet te vervolgen. Vanaf 1933 geldt dat het OM ook over de aard van de vervolging kan beslissen. De verhouding tussen rechter en OM wordt sinds 1933 gekenmerkt door deze machtenscheiding en is voor de verdachte van groot belang. Hij mag ervan uitgaan dat het proces alleen zal gaan over de door het OM tenlastegelegde feiten.3

Het grondslagstelsel vindt volgens De Jong steun in drie beginselen:

Daarbij komt dat de bevoegdheid van het OM om in de tenlastelegging een selectie te maken uit de vermoedelijk gepleegde feiten en om zo het rechterlijk onderzoek tot die feiten beperkt te houden, in belangrijke mate een efficiënt verloop van het eindonderzoek bevordert. Voornoemde beginselen en het efficiencyargument verlenen het grondslagstelsel volgens De Jong meer dan voldoende bestaansrecht. Gevaar van een dergelijk systeem is wel een zekere starheid, in die zin dat een papieren werkelijkheid – de tenlastelegging – het strafproces gaat beheersen. Dit wordt ook wel de tirannie van de tenlastelegging genoemd. De – in het navolgende nog te bespreken – door de wetgever en rechter ontwikkelde correctiemechanismen, zoals wijziging van de tenlastelegging en het verbeterd lezen, bieden volgens De Jong echter voldoende mogelijkheden om dit gevaar te bedwingen.4

De door De Jong genoemde beginselen komen ook min of meer terug in de jurisprudentie van de Hoge Raad. In een tweetal arresten van 27 juni 1995 overwoog de Hoge Raad:

In 1993 constateerde de Commissie Moons dat de strikte gebondenheid van de rechter aan de tenlastelegging aanleiding gaf tot maatschappelijke onvrede over het functioneren van het strafproces. Het publiek zou niet begrijpen waarom in dit stelsel een verdachte vrijuit kan gaan hoewel iedereen ervan overtuigd is dat hij strafbaar heeft gehandeld, terwijl dit ook uit de bewijsmiddelen blijkt. De commissie achtte een versoepeling van deze gebondenheid aan de tenlastelegging gewenst. Na de functies van de tenlastelegging te hebben vastgesteld – enerzijds het informeren van de verdachte over de tegen hem ingebrachte beschuldigingen en anderzijds de rechter informeren over het object, en dus de grenzen, van het onderzoek – onderzocht de Commissie drie varianten op het grondslagstelsel, die elk aan de genoemde functies voldoen.6

In de eerste variant bevat de tenlastelegging een materiële omschrijving van het feit, de tijd en plaats alsmede de omstandigheden waaronder het feit is begaan. Daarnaast bevat de tenlastelegging een verwijzing naar de toepasselijke strafbepalingen.7 Ter verdere illustratie verwees de commissie naar Cnopius, die al eerder voor deze manier van tenlasteleggen had gepleit.8 Cnopius stelde het zich als volgt voor:

De commissie zag dit als een nieuwe tenlasteleggingstechniek, waarbij met een materiële feitomschrijving werd volstaan. In de tweede variant werd uitgegaan van de bestaande tenlasteleggingstechniek, maar kreeg het OM de mogelijkheid om, binnen de grenzen van art. 68 Sr, de tenlastelegging ook na het requisitoir, met inbegrip van de appelfase, te wijzigen. Uiteindelijk wees de commissie deze variant af, onder meer omdat hierin de bevoegdheden van het OM werden verruimd ten koste van de verdedigingspositie van de verdachte.10 De derde variant hield in dat de rechter zelf onder bepaalde voorwaarden de bevoegdheid zou krijgen de tenlastelegging te wijzigen of daarvan af te wijken. De commissie stelde daartoe voor in de artikelen 348 en 350 Sv de woorden “op den grondslag der telastelegging” te wijzigen in “naar aanleiding van de telastelegging”.11

De wetgever koos de oplossing die de Commissie Moons te ver vond gaan: het werd mogelijk de tenlastelegging gedurende het hele proces in eerste aanleg en in hoger beroep te wijzigen12

In de wetgeving en jurisprudentie zijn in de loop van de tijd een aantal versoepelingen van en correctiemechanismen op de grondslagleer ontwikkeld. In de eerste plaats biedt de wet in de gevallen genoemd in art. 370a, Sv, art. 375, derde lid, Sv, art. 386, eerste lid, Sv en art. 47 en 48 WED13 de mogelijkheid te volstaan met een verkorte tenlastelegging. Die tenlastelegging dient overigens op een gegeven moment wel te worden aangevuld. In de tweede plaats bieden de artikelen 312-314a Sv de mogelijkheid de tenlastelegging aan te vullen of te wijzigen, zolang wel sprake blijft van hetzelfde feit in de zin van art. 68 Sr.14 Van deze mogelijkheid kan gedurende het hele proces, in eerste aanleg én in hoger beroep,15 gebruik worden gemaakt. In de derde plaats is het aan de rechter de tenlastelegging te interpreteren. Dat valt uiteen in twee onderdelen. Het is vaste rechtspraak van de Hoge Raad dat kennelijke schrijffouten in de tenlastelegging door de rechter mogen worden verbeterd, mits de verdachte daardoor niet in zijn verdediging wordt geschaad. Een dergelijke verbetering is niet een wijzing van de tenlastelegging in de zin van art. 313 Sv, maar slechts een vaststelling van de juiste inhoud waarvoor geen medewerking van het openbaar ministerie of van de verdachte is vereist.16 Ook kan de rechter een zaak soms ‘redden’ door de tenlastelegging op een bepaalde manier uit te leggen. De uitleg die de rechter aldus aan de tenlastelegging geeft, mag echter niet strijdig zijn met haar bewoordingen.17