Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/7.1.0:7.1.0 Introductie

Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/7.1.0

7.1.0 Introductie

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Europese politieke en diplomatieke geschiedenis: staatsvorming

Van 1822 tot 1824 is Thorbecke privaatdocent in de staatkundige geschiedenis van de Oudheid en de Staats- und Rechtsverfassung des Deutschen Reiches aan de Ludoviciana-Universiteit in Giessen (D). In 1824 komt Ueber das Wesen und den Charakter der Geschichte uit, ‘een studie van waaruit hij zijn hele leven zou blijven opereren’.1 Hierna volgt een kort intermezzo in Göttingen,2 waar Thorbecke3 werkt aan de colleges over ‘de regeringsvorm en het staatkundig, burgerlijk en maatschappelijk bestaan onzer steden in Flaandren en Braband van de elfde tot de vijftiende eeuw’.4 Vanaf 1825 is hij werkzaam na zijn promotie in de letteren5 als buitengewoon hoogleraar in de Europese politieke en diplomatieke geschiedenis, de geschiedenis van de internationale betrekkingen (Verdragsgeschiedenis) en de statistiek (waaronder publiekrecht)6 van het Koninkrijk der Nederlanden te Gent.7

Zijn colleges staan in het teken van het proces van Europese staatsvorming vanaf de middeleeuwen. Hij doceert als historicus de universitas van de Europese staten.8 Zijn inaugurele rede Oratio de disciplenarum historico/politicarum argumento - over de historisch-politieke wetenschap - was op 4 oktober 1825.9 Zijn leermeester, historicus Heeren die Statistik gaf10 en aspecten van Thorbeckes leeropdracht al een kwart eeuw doceerde, inspireert hem vanaf 1826 om colleges statistiek te geven, waarvan Staatsinrigting en staatsbestuur deel uitmaken.11 Deze colleges bestaan uit:

I.

Inleiding in de Staatsinrigting en het Staatsbestuur van Nederland

II.

Kennis des Staats: 1. Van het land en 2. des volks, 3. Volkshuishoudkunde 4. Staatsinrigting12, 5. Staatsbestuur, met finantiewezen, buitenlandse Staatshuishoudkunst en volksvermogen.

Ad II, 4: Staatsinrigting: a) Staatsleer, b) Staatsmacht, c) Regeringsvormen en d) De verhoudingen van ‘de leden en deelen des Staats’.13

Colleges in de instituties van de republiek tot 1795

In zijn Gentse jaren verschijnt in 1829 Over het bestuur van het onderwijs, in betrekking tot eene aanstaande wetgeving.14 Na zijn juridische promotie honoris causa volgt in 1831 de benoeming aan de Rijksuniversiteit Leiden tot buitengewoon hoogleraar politieke en diplomatieke geschiedenis en statistiek.15 Hij doceert staatswetenschappen, behalve staathuishoudkunde, waarin collega proximus Tydeman colleges statistiek van Nederland geeft.16

De instituties van de Republiek tot 1795 vormen de basis van de colleges.17 Door meer auteurs is vanuit dit perspectief de emancipatie van het middeleeuwse begrip Bürgertum onderzocht.18 Tot de leeropdracht van Thorbecke behoren de statistiek van Groot-Brittannië, de geschiedenis van de rechtsinstellingen sinds Karel V (vanaf 1833) en de staats- en rechtsgeschiedenis van Nederland en de geschiedenis der staats- en regtsinstellingen.19 Het vak statistiek is descriptief en kwantitatief.20 Thorbecke profileert zich met rechtsvergelijkende Europese dimensies, waar Tydeman volgens Drentje ‘in opsommingen van verzamelde feiten blijft steken’.21 Methodisch ziet Thorbecke de rechts- en staatswetenschappen ‘een wetenschappelijk beginsel van samenhang hanteren’.22

Schets van eene Grondwet van Van Hogendorp

Na benoeming tot gewoon hoogleraar in 1834 in Leiden beginnen aanstonds in 1835 de colleges over de Grondwet(ten van Europese staten)23 aan de hand van de Schets van eene Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden van Van Hogendorp.24 Drentje ziet in de behandeling als Verfassungsgeschichte25 de basis voor Thorbeckes latere optreden als ‘gematigd constitutioneel hervormer’ en in de colleges een kweekvijver voor liberale juristen.26 De Proeve van herziening der Grondwet volgens de Aanteekening van Mr.J.R. Thorbecke27 (1840) is een vervolg op de juridisch-generatieve Aanteekening op de Grondwet (1839).28 Thorbecke kenmerkt zijn werkzaamheden op pathetische wijze als ‘het zonder razen reinigen van de Grondwet als een Augiasstal’.29 De tweede druk van de Aanteekening verschijnt in 184130, gevolgd in 1842 door de brochure Over de hervorming van ons kiesstelsel.31

Administratief- of politieregt

Vanaf 1846 geeft Thorbecke - als eerste hoogleraar in den lande - zijn fameuze colleges in het administratief- of politierecht.32 Hij bezigt de term ‘politie’ voor het openbaar bestuur.33 In de voorbereiding van de colleges drie keer per week zit hij ‘begraven in het administratiefregt, een chaos die ik ongaarne zou verlaten zonder er licht in te hebben gebragt’.34 Hij doceert over het gemeente-, provinciaal en rijksbestuur. Deze kringen worden in de term ‘de gronden van de gemeente-, provinciale en Staatsinrigting van Nederland’ tot uitdrukking gebracht. Dit komt aan bod in par. 7.2.1. Thorbecke betrekt hierbij de functionele organisatie van de waterschappen. Zijn favoriete onderwerp is ‘de verhouding tussen het publiek- en privaatrecht en het hierop funderen van het openbaar bestuur en het staatsburgerschap’.35

Hedendaagsch staatsburgerschap

Drentje beschouwt de rede van Thorbecke in ‘het idealistische essay’ Over het hedendaagsche staatsburgerschap als ‘de slotsom van zijn politiek-intellectuele ontwikkeling’.36 In de rede duidt Thorbecke de tendenties in de geschiedenis aan, formuleert hij zijn opvattingen over het primaat van het publiekrecht en sluit hij zich aan bij het Europese perspectief van leermeester Heeren.37 Drentje ziet het essay als ‘een afscheid van het Nederlandse politieke systeem’.38

Staatsinrichting en handelsrecht vloeien voort uit Thorbeckes colleges

Eenmaal lid van de Leidse stedelijke raad verschijnt in 1847 de brochure Over plaatselijke begrooting.39 Deze bevat ‘een terloops requisitoir over de kwaliteit van stadsbesturen en een analyse van de organisatie van het openbaar bestuur sinds 1815’.40 In 1848/49 geeft hij colleges in de (diplomatieke) geschiedenis, statistiek, staathuishoudkunde en handelsrecht.41 De opsomming van de vakken op de vijfjarige hbs is geen toeval; zij vloeit voort uit de indeling van Thorbeckes colleges. De academische carrière van Thorbecke loopt ten einde, vanwege het gaan bekleden van ambten, als Tweede Kamerlid en minister van Binnenlandse Zaken en de in tijd gemeten opmerkelijk grillig verlopende werkzaamheden in de Leidse gemeenteraad.42

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.