11.1.2 Mensenrechten en overdracht van executie

De tweede jurisprudentielijn die van invloed is op de interstatelijke samenwerking in strafzaken, betreft de ruimte die een verdragsstaat heeft om een veroordeling over te nemen waaraan mogelijk mensenrechtelijke tekortkomingen kleven. In het bijzonder gaat het dan om veroordelingen die tot stand zijn gekomen in strijd met artikel 6 EVRM. Dat kan aan overname van de tenuitvoerlegging van de veroordeling in de weg staan, zo bleek uit het in dit verband belangrijke arrest-Drozd & Janoesek.1 Het wantrouwen waartoe het EVRM in dat geval noopt, troeft dan het in bijvoorbeeld WOTS-verdragen besloten liggende vertrouwen (op de veroordeling in de andere staat) af. Het EHRM eist echter niet dat elke schending van artikel 6 EVRM tot weigering van de overname leidt. Slechts in geval van (opnieuw) een flagrante schending is de aangezochte staat verplicht de overname te weigeren:

Bij dit alles speelt een belangrijke rol dat de veroordeelde vaak juist gediend is bij overname van de tenuitvoerlegging van de straf. Een vergelijkbare discussie speelde bij de totstandkoming van de WOTS betreffende de verdragseis: door het stellen van die principiële eis en het uitgangspunt dat verdragen alleen worden gesloten met fatsoenlijke staten, kunnen praktisch juist de veroordeelden die zich in de meest schrijnende detentieomstandigheden bevinden hun straf niet in Nederland uitzitten.3 In abstracto heeft de Nederlandse wetgever echter voor het principiële standpunt gekozen en een verdragsvoorwaarde gesteld. Dit standpunt wordt door de regering intussen wel gerelativeerd, doordat wordt overwogen verdragloze overname mogelijk te maken.4 Niettemin blijft de regering van mening dat in sommige gevallen de overname als gevolg van ernstige mensenrechtenschendingen zal moeten worden geweigerd.5Ook in concreto lijkt het EVRM in bepaalde gevallen te dwingen tot weigering van de overname. Er bestaat echter ruimte en die ruimte wordt in de praktijk ook benut.6Zeker wanneer instemming van de veroordeelde vereist is en wordt verkregen, is in de praktijk niet te verwachten dat de zojuist besproken problemen aan de orde worden gesteld en tot weigering leiden.

Uit het voorgaande blijkt dat bij het overnemen of erkennen van een (veroordelend) vonnis het vertrouwensbeginsel een belangrijke rol kan spelen. Tenzij van zeer bijzondere omstandigheden sprake is – een flagrante schending van het recht op een eerlijk proces – hoeven er geen vraagtekens te worden gezet bij de veroordeling. Vaak is dat ook in het belang van de veroordeelde. Niettemin is aannemelijk dat vaker dan in het verleden de verdediging haar pijlen zal rechten op een over te nemen vonnis. Hiervoor bleek immers dat Nederland WOTS-verdragen heeft gesloten met landen die toch niet altijd worden geroemd om hun rechtsstatelijkheid. Zeker als de veroordeelde feitelijk is overgebracht naar Nederland, en humanitaire risico’s in verband met bijvoorbeeld de detentiesituatie zijn geweken, kunnen vragen worden opgeworpen aangaande het in de staat van veroordeling gevoerde strafproces. Dat kan tot een weigering leiden om de veroordeling te erkennen. Hoe juist dat in mensenrechtelijk opzicht ook is in de casus waarin dat geschiedt, het heeft wel tot mogelijk gevolg dat in toekomstige gevallen de bereidheid bij de staat van veroordeling om vonnissen over te dragen afneemt, met de humanitaire gevolgen van dien. Deze paradox zit eigenlijk in deze vorm van samenwerking ingebakken.