8.6.3 Een genotsrecht als sterkste recht

Waar beperkte zekerheidsrechten naar hun aard slechts eenmaal worden uitgeoefend – namelijk indien tot uitwinning van het bezwaarde goed wordt overgegaan – geven beperkte genotsrechten bevoegdheden die in beginsel blijvend kunnen worden uitgeoefend.1 Mogelijke conflicten in de uitoefening van beperkte genotsrechten onderling kunnen zich derhalve ook buiten executiesituaties voordoen. Indien de gerechtigde tot het oudste genotsrecht in de uitoefening van zijn bevoegdheden wordt gestoord door een gerechtigde tot een later gevestigd recht, moet hij hiertegen kunnen ageren. Vanwege het absolute karakter van een goederenrechtelijk recht kan het beperkte recht worden gehandhaafd tegenover eenieder, waaronder ook gerechtigden tot later gevestigde genotsrechten. Overigens zal het antwoord op de vraag of de beperkt gerechtigde in de uitoefening van zijn recht wordt gestoord, sterk afhangen van het type genotsrecht. Grofweg kunnen de genotsrechten worden onderscheiden in enerzijds rechten die een beperkte bevoegdheid geven – te weten erfdienstbaarheden – en anderzijds rechten die in beginsel een recht op het volledige genot van het goed verschaffen, te weten de rechten van erfpacht, vruchtgebruik en opstal.2 Een recht van erfdienstbaarheid zal minder snel tot de onverenigbare uitoefening van verscheidene rechten leiden dan rechten die gepaard gaan met de volledige heerschappij.3 Het zal steeds van de feitelijke uitoefening van de bevoegdheden afhangen of genotsrechten met elkaar in conflict komen.

Indien de genotsrechten niet volledig tegelijkertijd kunnen worden uitgeoefend, staan de oudst gerechtigde verscheidene rechtsvorderingen ten dienste om zijn aanspraak uit het materiële recht te verwezenlijken. Zo kan in de eerste plaats een goederenrechtelijke actie tot afgifte of ontruiming van het goed worden ingesteld. Hoewel de wetgever in art. 5:2 BW een dergelijke actie – de revindicatie genoemd – alleen aan de eigenaar van een zaak toekent, komt aan een beperkt goederenrechtelijk gerechtigde evenzeer een eigen goederenrechtelijke rechtsvordering toe.4 Meijers vermeldt in de toelichting op art. 5:2 BW immers dat

In art. 3:296 BW heeft de wetgever ter verwezenlijking van een aanspraak uit het materiële recht een condemnatoire rechtsvordering opgenomen. Deze rechtsvordering is erop gericht iemand door de rechter te laten veroordelen tot de nakoming van een rechtsplicht. Uit de toelichting op art. 3:296 BW volgt dat de in dit artikel genoemde verplichting om iets te geven, te doen of na te laten

Deze toelichting maakt duidelijk dat een op art. 3:296 BW gebaseerde vordering zich mede uitstrekt tot de nakoming van plichten die voortvloeien uit goederenrechtelijke rechten.

De goederenrechtelijke rechtsvordering kan worden herleid naar het Romeinse recht waarin onderscheid werd gemaakt tussen actiones in personam en actiones in rem. Naar Romeins recht beschikte elk van de goederenrechtelijk gerechtigden over een specifieke actio in rem naar het voorbeeld van de rei vindicatio.7 Zo konden de vruchtgebruiker en de gerechtigde tot een erfdienstbaarheid zelfstandig een actio confessoria instellen, kwam een erfpachter een rei vindicatio utilis toe en beschikten zekerheidsgerechtigden over de actio Serviana.8 Aan deze rechtsvorderingen komt echter onder het moderne recht een andere betekenis toe.9 In de Romeinse rechtspraktijk moest uitdrukkelijk een beroep worden gedaan op één van de erkende rechtsvorderingen, terwijl naar huidig procesrecht alleen de voor het intreden van het beoogde rechtsgevolg benodigde feiten hoeven te worden gesteld.10 Bovendien waren de Romeinsrechtelijke acties gericht op zowel de vaststelling door de rechter dat het recht bestond alsmede op de afgifte van de zaak dan wel het herstel van de situatie waarin de gerechtigde van de aan hem toekomende bevoegdheden gebruik kan maken.11 Naar huidig recht vallen deze Romeinse actiones in rem uiteen in verschillende rechtsvorderingen. Zo moet de vordering van een verklaring voor recht waarbij de rechter zoals bedoeld in art. 3:302 BW het bestaan of de omvang van het recht vaststelt – hetgeen uitmondt in een declaratoir vonnis – worden onderscheiden van de veroordeling – bij condemnatoir vonnis – tot afgifte van het goed.12

De verschillende goederenrechtelijke rechtsvorderingen ter handhaving van het recht vloeien voort uit het absolute karakter van het goederenrechtelijke recht en vinden hun wettelijke basis in art. 3:296 BW.13 Het zal van de feitelijke situatie afhangen met welke rechtsvordering de beperkt gerechtigde het best uit de voeten kan. De vordering tot afgifte van het goed die bij onroerende zaken bestaat in de ontruiming van de zaak, is denkbaar bij rechten die de volledige heerschappij van het goed omvatten.14 De gerechtigde tot een erfdienstbaarheid heeft daarentegen baat bij een vordering tot herstel van de situatie waarin uitoefening van de erfdienstbaarheid weer mogelijk is.15 Een dergelijke veroordeling tot herstel kan ook worden gevorderd door de eigenaar die in het volle genot van zijn eigendomsrecht wordt gestoord.16 Het herstel van de rechtmatige toestand kan onder omstandigheden bestaan – zoals in het Grensoverschrijdende garage-arrest – in de amotie van een grensoverschrijdend gebouwde garage.17 Hoewel dit arrest doorgaans in de sfeer van het leerstuk van misbruik van recht wordt genoemd – de bevoegdheid om amotie te vorderen wordt immers begrenst door het bepaalde in het huidige art. 3:13 BW – maakt dit arrest tevens duidelijk dat de veroordeling tot herstel jegens eenieder kan worden gevorderd die in strijd met het goederenrechtelijke recht handelt.18 De vordering tot herstel betreft dus een goederenrechtelijke rechtsvordering die op het goederenrechtelijke recht wordt gebaseerd en derhalve ook aan de gerechtigde tot een erfdienstbaarheid toekomt.

Aangezien een belemmering in de uitoefening van de bevoegdheden tevens een inbreuk op een recht oplevert, kan de beperkt gerechtigde zijn vordering ook op onrechtmatige daad baseren.19 De beperkt gerechtigde kan daarbij vorderen dat de schadevergoeding op grond van art. 6:103 BW niet in de vorm van betaling van een geldsom, maar in het herstel van de rechtmatige toestand zal worden toegekend.20 De benadeelde bevindt zich met zijn vordering op de grondslag van art. 6:162 BW wel in een lastigere bewijspositie.21 Hij moet immers stellen en zo nodig bewijzen dat de gedaagde tegenover hem onrechtmatig heeft gehandeld en dat de onrechtmatige daad aan hem kan worden toegerekend.22 Bovendien berust de toewijzing van schadevergoeding in een andere vorm dan de toekenning van een geldsom op een discretionaire bevoegdheid van de rechter.23 In tegenstelling tot een op art. 3:296 BW gebaseerde vordering tot herstel van de rechtmatige toestand, kan de rechter bij een persoonlijke vordering tot schadevergoeding uit onrechtmatige daad dus volstaan met een veroordeling tot schadevergoeding in geld.