Impassezaken en verantwoordelijkheden binnen het enquêterecht (IVOR nr. 69) 2010/2.3.1:2.3.1 Ontwikkelingen na 1928

Impassezaken en verantwoordelijkheden binnen het enquêterecht (IVOR nr. 69) 2010/2.3.1

2.3.1 Ontwikkelingen na 1928

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

19. Hoewel de wetgever blijkens het bovenstaande reeds in 1928 het bestaan van verschillende typen vennootschappen erkende – kort gezegd familievennootschappen en zuivere kapitaalassociaties – zal hij niet hebben kunnen bevroeden welke ontwikkeling onze economie nadien zou doormaken. Deze ontwikkeling, die heeft geleid tot een enorme diversiteit aan ondernemingen, vindt haar oorsprong in de in het begin van de twintigste eeuw opkomende industrialisatie. Onder meer de nieuwe technologische mogelijkheden vergen grote investeringen. De oorspronkelijk veelal kleine (familie)vennootschappen beschikken over onvoldoende kapitaal om deze investeringen te bekostigen. Ook het reserveren van gemaakte winsten blijkt ontoereikend. De uiteindelijke oplossing is bekend: steeds meer NV’s gaan ‘de boer op’ om kapitaal aan te trekken.

20. Het groeien van de vennootschappen in de loop van de twintigste eeuw heeft verregaande consequenties voor de machtsverhoudingen binnen die vennootschappen. De voorheen hechte band tussen de aandeelhouders en bestuurders – de aandeelhouders vormden vaak zelf het bestuur – brokkelt gestaag af. Daarmee ontstaan ook steeds grotere verschillen in het beleid tussen de NV’s met een verschillende grootte. Bij de kleine NV blijft het beleid veelal ongewijzigd: het is gericht op het behalen van een zo groot mogelijke winst in een zo kort mogelijke tijd, die vervolgens ten goede komt aan de aandeelhouders. Bij de grote NV’s is dit anders: de groei vergt steeds nieuwe investeringen, investeringen die – met name in de periode na de Tweede Wereldoorlog – vooral worden bekostigd uit de behaalde winst.1

Bij deze vennootschappen ontstaat een nieuwe beleidslijn: gestreefd dient te worden naar continuïteit en uitbouw van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming(en). Het beleid op de lange termijn krijgt aldus prioriteit.

Met het steeds meer versnipperd raken van het aandelenkapitaal neemt de invloed van de AVA navenant af. Het bestuur van de grote NV gaat een welhaast onaantastbare positie innemen. Het gaat bestaan uit bekwame, professionele bestuurders die zich zoals gezegd voornamelijk richten op het beleid op de lange termijn. In het streven naar continuïteit neemt de versterking van hun eigen machtspositie echter geen onbelangrijke plaats in.

De ontwikkelingen hebben gevolgen voor de wijze waarop naar bestuurders wordt gekeken. Zij worden aan het begin van de twintigste eeuw nog gezien als lasthebbers van de vennootschap/de aandeelhouders.2 In de periode daarna wordt daarentegen zelfs gesproken van ‘een oligarchie binnen de NV’.3 Het geven van openheid van zaken en het afleggen van verantwoording verwordt tot een formaliteit waaraan niet teveel tijd en aandacht wordt besteed. De verhoudingen binnen de grote NV zijn inmiddels aldus dat de AVA – mocht de afgelegde verantwoording niet bevredigen – toch geen stappen kan ondernemen. Niet alleen heeft het bestuur een grote kennisvoorsprong op de aandeelhouders, ook de aanwezigheid van oligarchische regelingen en beschermingsconstructies4 maakt het nagenoeg onmogelijk in te grijpen in het bestuur. Deze tendens wordt versterkt door het grote aandeelhoudersabsenteïsme in algemene vergaderingen. Ook de eventuele aanwezigheid van een RvC baat de aandeelhouders nauwelijks: deze raad – oorspronkelijk bedoeld als een soort vertrouwensorgaan dan wel representant van de aandeelhouders – vormt vaak een verlengstuk van het bestuur.5

21. In de tweede helft van de twintigste eeuw groeit het besef dat de balans tussen bestuurders en (minderheids)aandeelhouders te ver is doorgeslagen ten koste van de laatste groep. Van verschillende zijden – onder meer de vakorganisaties, politieke partijen en in de literatuur – worden voorstellen gedaan tot verbetering. Bovendien kan alsdan meteen recht worden gedaan aan een ontwikkeling die zich vóórdien heeft voorgedaan in de – vooral ná de Tweede Wereldoorlog in een razend tempo veranderde – samenleving: de erkenning van de werknemers als (nieuwe) spelers in het ondernemingsrechtelijke veld. De werknemers – de groep die in vroegere tijden geen rol van betekenis speelde in de interne verhoudingen binnen de onderneming: zij moesten gewoon hun werk doen – hebben inmiddels een eigen gezicht gekregen, hetgeen zich heeft vertaald in de opkomst van het ‘sociale vraagstuk’ in het ondernemingsrecht, met andere woorden het vraagstuk van de medezeggenschap.6

Dat de maatschappelijke ontwikkelingen grote gevolgen hebben voor ons denken over de verhoudingen binnen ondernemingen, blijkt fraai uit de andere inkleuring die het begrip ‘vennootschappelijk belang’ krijgt. Van der Grinten schrijft hierover nog in 1952: ‘Uit het doel der vennootschap volgt, dat haar belang onlosmakelijk verbonden is aan het belang van haar aandeelhouders. De n.v. heeft geen volstrekt eigen belang. (...). [Zij] heeft ten aanzien van haar aandeelhouders een dienende functie.’ En: ‘Het werkelijk belang der vennootschap is het belang der gezamenlijke leden. Naar mijn mening bestaat hier een volstrekte identiteit. Zij volgt logisch uit het wezen van de vennootschap.’7 Maeijer daarentegen verstaat in zijn inaugurale rede uit 1964 onder ‘vennootschappelijk belang’, waarnaar bestuurders en commissarissen zich bij de uitoefening van hun taak hebben te richten ‘[h]et belang dat de vennootschap heeft bij haar eigen gezonde bestaan, uitgroei en voortbestaan met het oog op het door haar te bereiken doel.’8 Gaandeweg zal het gevoelen postvatten dat daartoe zijn te rekenen de belangen van aandeelhouders, maar bijvoorbeeld ook die van werknemers en crediteuren.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.